سنڌ رڳو نقشي تي ٺهيل هڪ انتظامي حد نه آهي؛ سنڌ هڪ هزارين سالن جي تاريخ، تهذيب، ٻولي، ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جو نالو آهي. موهن جي دڙي کان وٺي شاهه لطيف جي فڪر تائين، سنڌ پنهنجي جداگانـه تاريخي ۽ ثقافتي وجود سان سڃاتي وڃي ٿي. تنهنڪري سنڌ جي وحدت تي سوال اٿارڻ رڳو انتظامي تبديليءَ جو سوال نه، پر سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ، وسيلن ۽ سياسي حقن سان لاڳاپيل معاملو آهي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته 1955ع ۾ ون يونٽ جي نالي سان سنڌ کي اولهه پاڪستان جي هڪ وڏي انتظامي يونٽ ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ اسيمبلي به ختم ڪئي وئي. ون يونٽ جو دور 1970ع تائين جاري رهيو، جڏهن سنڌ سميت ننڍن صوبن جي صوبائي حيثيت ٻيهر بحال ڪئي وئي. ون يونٽ خلاف سنڌ ۾ مزاحمت صرف سياسي پارٽين تائين محدود نه رهي. وڪيلن، شاگردن، اديبن، هارين ۽ سياسي ڪارڪنن مختلف مرحلن تي ان نظام خلاف آواز بلند ڪيو. تاريخي تحقيق مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ ون يونٽ خلاف جدوجهد ننڍن صوبن جي حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي سوال سان ڳنڍيل هئي. اڄ جڏهن ٻيهر سنڌ جي وحدت بابت مختلف بحث سامهون اچن ٿا، تڏهن اسان کي تاريخ کي جذبات کان وڌيڪ شعور سان پڙهڻ جي ضرورت آهي. سوال اهو آهي ته انتظامي مسئلن جو حل ڇا ڪنهن صوبي جي تاريخي وجود کي ٽوڙڻ ۾ آهي؟ جيڪڏهن ڪنهن شهر يا علائقي ۾ انتظامي سهولتن جي ضرورت آهي ته ان لاءِ نوان ضلعا، ڊويزن، مقامي حڪومتون ۽ بااختيار ادارا قائم ڪري سگهجن ٿا. پر انتظامي سهولت کي بنياد بڻائي صوبي جي وحدت کي ڪمزور ڪرڻ ڪنهن به صورت ۾ مسئلي جو مستقل حل نٿو ٿي سگهي. سنڌ جي وحدت جو مطلب ڪنهن قوم يا برادري جي خلاف بيهڻ نه آهي. سنڌ صدين کان مختلف قومن، ٻولين ۽ ثقافتن کي پنهنجي اندر جاءِ ڏيندي آئي آهي. سنڌ جي اصل طاقت ئي ان جي تنوع ۽ گڏيل سماجي زندگي ۾ آهي. تنهنڪري سنڌ جي وحدت جي ڳالهه نفرت نه، پر برابري، رواداري ۽ گڏيل حقن جي ڳالهه هجڻ گهرجي. ساڳئي وقت سنڌ جي وسيلن، پاڻي، زمين، روزگار ۽ سياسي اختيارن بابت سوال به سنڌ جي وحدت سان جڙيل آهن. تاريخ ۾ مرڪزي طاقت جي وڌندڙ اثر ۽ صوبائي خودمختياري جي ڪمزوريءَ سبب ننڍن صوبن ۾ بيچيني وڌڻ جا مثال موجود آهن. تحقيق ۾ ون يونٽ کي مرڪزي اختيارن جي مضبوطي ۽ صوبائي حقن جي ڪمزوريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. اسان جو خيال آهي ته پاڪستان جي مضبوطي صوبن کي ڪمزور ڪرڻ ۾ نه، پر انهن کي آئيني، سياسي ۽ معاشي حق ڏيڻ ۾ آهي. هڪ مضبوط وفاق اهو هوندو آهي، جتي سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبرپختونخوا پنهنجي تاريخي ۽ آئيني حيثيت سان گڏ وفاق جو حصو هجن. سنڌ جي وحدت جو تحفظ ڪنهن هڪ سياسي جماعت جو ڪم نه آهي. اهو سنڌ جي عوام، دانشورن، اديبن، صحافين، سياسي ڪارڪنن ۽ سول سوسائٽيءَ لاءِ گڏيل ذميواري آهي. اختلاف راءِ جمهوريت جو حسن آهي، پر سنڌ جي وحدت، وسيلن ۽ آئيني حقن بابت بحث حقيقتن، دليل ۽ تاريخ جي روشنيءَ ۾ ٿيڻ گهرجي. ايڊيٽر ڊجيٽل سنڌ ميگزين، ڪراچي