جڏهن ڪو قرضن جي بار هيٺان دٻيل ۽ ڪرپٽ وفاقي حڪومت پنهنجي زوال جي آخري ۽ حتمي مرحلن ۾ داخل ٿيندي آهي، ۽ واپار، ٽيڪسيشن ۽ ڪرنسي جي قدر گهٽائڻ جا سڀ جائز ۽ روايتي رستا بند ڏسندي آهي، تڏهن اها لازمي طور پنهنجي وحشي بک جو رخ ملڪ جي اندروني ڍانچي ڏانهن موڙي ڇڏيندي آهي. اها هڪ اهڙي سياسي آدم خور جو روپ اختيار ڪري وٺندي آهي، جيڪو رياست جي انهن ئي عضون کي چٻائڻ شروع ڪري ڏيندو آهي، جن جي حفاظت ڪرڻ جو هن قسم کنيو هوندو آهي.
پنهنجن ئي صوبن يا وفاقي وحدتن جي دولت، خودمختياري ۽ آمدنيءَ تي هي درنداڻو ڌاڙو دراصل عمراني معاهدي سان بدترين غداري آهي. هي هڪ مايوس ڪندڙ ۽ عقل کان خالي تنگ نظري آهي، جتي مرڪز هڪ ڦوڪيل پر مرندڙ ڍانچي کي جيئرو رکڻ لاءِ پنهنجين ئي بنيادن کي چوسڻ لڳندو آهي.
روم جي زوال کان وٺي جديد سلطنتن جي خاتمي تائين، انساني حماقتن جي جنهن عظيم ٿيٽر کي تاريخ وڏي احتياط سان پنهنجي دامن ۾ محفوظ رکيو آهي، اهو شاهدي ڏئي ٿو ته، هي مالي خون آشامي (Fiscal Vampirism) ڪڏهن به حڪمرانن کي بقا نٿي بخشي. اها ته رڳو هڪ رسوا ڪندڙ موت جي رفتار کي تيز ڪري ٿي، ۽ انهيءَ ڳالهه کي يقيني بڻائي ٿي ته رياست ڪنهن هڪ زوردار ڌماڪي سان نه، پر اندروني بغاوت، معاشي جمود ۽ ادارتي سڙاند جي هزارين اذيتناڪ زخمن کائي دم ٽوڙي ٿي.
قديم تاريخ هن الميي کي حيرت انگيز وضاحت سان اسان جي سامهون آڻي ٿي. اولهه رومي سلطنت جي آخري ڏينهن ۾، راوينا جو شاهي درٻار، جيڪو اخلاقيات ۽ سون ٻنهي کان محروم ٿي چڪو هو، پنهنجي سرحدن جي حفاظت جي سگهه وڃائي ويٺو هو، پر محصولن جي لالچ ۾ گهٽتائي نه آئي هئي. مرڪزي انتظاميه صوبائي اشرافيه ۽ بلدياتي حڪومتن جو رت نچوڙي کين ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن مقامي حڪمرانن جا روايتي آمدنيءَ جا ذريعا کسيا، عوامي فنڊ ضبط ڪيا، ۽ هڪ نااهل بيوروڪريسي کي پالڻ ۽ وحشي ڀاڙي تي فوجين کي خريدڻ لاءِ چيلھھ ٽوڙ ٽيڪسون لاڳو ڪيون.
هن معاشي آدم خوريءَ صوبن کي ايترو ته بيزار ڪري ڇڏيو، جو جڏهن جرمن قبيلن جون آخري لهرون شاهي دروازن سان ٽڪرائڻ لڳيون، تڏهن ٿڪيل صوبائي عوام انهن وحشين کي حملي آور نه، پر رومي ٽيڪس وصول ڪندڙن جي جبر کان نجات ڏياريندڙ "مسيحا" سمجهڻ لڳا. اها سلطنت ڪنهن عظيم فاتح جي هٿان نه، پر پاڻ ئي ٽڪرا ٽڪرا ٿي برباد ٿي وئي، ۽ گال، هسپانيا ۽ آفريڪا هڪ طفيلي ۽ جابر مرڪز سان پنهنجا ناتا ٽوڙي، ان کي هزار زخمن سان چور ڪري سسڪندڙ موت حوالي ڪري ڇڏيو.
صدين پوءِ عثماني سلطنت به زوال جو اهو ئي ڊرامو ورجايو. اوڻيهين صديءَ دوران جڏهن "بابِ عالي" مايوس ڪندڙ ڏيواليائپ ۽ اخلاقي پستيءَ جي گهراين ۾ ٻڏي ويو، تڏهن استنبول جي مرڪزي حڪومت پنهنجي صوبائي ولايتن کي بکون ڪڍيون، ٻاهرين علائقن تي ايترو ته ٽيڪسن جو بار وڌو جو اتي ڏڪار جا منظر پيدا ٿي ويا، ۽ پرڏيهي بانڊ هولڊرن کي راضي ڪرڻ لاءِ مقامي آمدنيون روڪي ڇڏيون.
هن بي رحم ڀتي خوريءَ مقامي بغاوتن، منظم ڦرن ۽ حڪومتي اختيار جي مڪمل خاتمي کي جنم ڏنو، جنهن سبب "يورپ جو بيمار مرد" (Sick Man of Europe) پنهنجي جاگرافيائي عضون جي لڳاتار ڪٽجڻ ڪري رت وهائيندو رهيو.
جديد دور ۾ به وفاقي رياستن جو ساختي زوال انهن ئي شاهي المين جو آئينو آهي، جيڪو ثابت ڪري ٿو ته آئيني مشينري معاشي مايوسيءَ جي آڏو ڪو به مضبوط ڍال نٿي بڻجي سگهي. سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا جو ٽٽڻ ان حقيقت جي هڪ خوفناڪ يادگار آهي. جڏهن يوگوسلاويا جي مرڪزي بئنڪ، جيڪا ڳرن پرڏيهي قرضن ۽ شديد مهانگائيءَ جي بار هيٺان دٻيل هئي، 1990ع ۾ ڳجهي نموني اربين دينار ڇاپيا، جنهن سان سلووينيا ۽ ڪروشيا جهڙين امير جمهوريائن جي مالي ذخيرن ۽ معاشي استحڪام کي نقصان پهتو، تڏهن وفاق جو رشتو هميشه لاءِ ٽٽي ويو.
انهن جمهوريائن کي احساس ٿي ويو ته هن وفاق اندر رهڻ جو مطلب پنهنجي معاشي وجود کي هڪ ڪرپٽ ۽ ڏيواليي مرڪز جي حوالي ڪرڻ آهي. نتيجي طور انهن الڳ ٿيڻ جو اهو خوني رستو اختيار ڪيو، جنهن مرندڙ اتحاد جي جسم تي هزارين گهرا زخم لڳائي ڇڏيا.
اڄ مرڪزي شڪارگريءَ جو اهو ئي تاريخي چڪر پاڪستان جي الميي جي صورت ۾ اسان جي سامهون موجود آهي، جتي هڪ ڏيواليي ۽ شديد سمجهوتي واري وفاقي حڪومت پنهنجي آخري ساهن ۾ پنهنجن ئي آئيني صوبن جو مالي رت چوسي رهي آهي. پنهنجي تازي بجيٽ ۾، هي قرضن جي جبل هيٺان دٻيل ۽ پرڏيهي انحصار جي اذيتناڪ چڪر ۾ ڦاٿل مرڪز پنهنجي آئين جي مقدس عهدنامي جون کلي عام ڌڄيون اڏائي رهيو آهي.
پنهنجي عياش اشرافيه جا خرچ گهٽائڻ، غيرضروري وزارتن کي ختم ڪرڻ يا ٽيڪس جي پراڻي نظام کي سڌارڻ بدران، وفاقي مشينري سڀ کان آسان پر سڀ کان وڌيڪ ذلت ڀريو رستو اختيار ڪيو آهي: يعني وفاقي قابلِ تقسيم پول (Divisible Pool) مان صوبن جو جائز آئيني حصو زبردستي روڪڻ ۽ هڙپ ڪرڻ.
مقامي تعليم، صحت ۽ بنيادي ڍانچي لاءِ مقرر وسيلن کان صوبن کي محروم ڪري، مرڪز دراصل "حڪمرانيءَ جي آدم خوري" (Governance Cannibalism) جو مرتڪب ٿي رهيو آهي، جتي اهو صوبائي عوام جي وات جو گرهه کسي پنهنجي ٿلهي بيوروڪريسي جو پيٽ ڀري رهيو آهي ۽ قرضن جي ادائيگيءَ جا تقاضا پورا ڪري رهيو آهي. پر تاريخ خبردار ڪري ٿي ته هي تنگ نظر ڦرلٽ ڪڏهن به نجات جو رستو نٿي بڻجي سگهي. وفاقي وحدتن کي بيزار ڪري ۽ علائقن کي تلخي ۽ معاشي مفلوجي ڏانهن ڌڪي، مرڪز رڳو پنهنجي ئي ذلت ڀري انجام کي دعوت ڏئي رهيو آهي.
پاڪستان جي وفاقي حڪومت هاڻي زوال پذير سلطنتن جي خوفناڪ پاڇن هيٺ هڪ انتهائي خطرناڪ موڙ تي بيٺي آهي، جيڪا سياسي انتشار، معاشي تباهي ۽ سماجي ٽٽڻ ڦٽڻ جي خودساخته زخمن سان رتورت آهي. هي هڪ اهڙي رياست آهي، جيڪا هزار زخمن سان هڪ ناگزير ٽٽڻ ۽ ورهائجڻ ڏانهن انڌي ٿي وڌي رهي آهي، ۽ هڪ ڀيرو ٻيهر ثابت ڪري رهي آهي ته جڏهن ڪا حڪومت پنهنجن ئي ٻارن کي ڳڙڪائڻ شروع ڪري ڏئي ٿي، تڏهن ان جو حتمي خاتمو نه رڳو تاريخي طور طئي ٿيل هوندو آهي، پر اها انهيءَ عبرتناڪ انجام جي مڪمل طور مستحق به هوندي آهي.
***