ساٿيو، اوھان کي ٻڌائيندي خوشي محسوس ٿي ٿئي تھ، سنڌ جو نوجوان دنيا جي ھر ھڪ ڪنڊ ۾ نھ رڳو روزگار سانگي محنت ۾ مصروف آھي، پر تعليم جي ميدان ۾ بھ پاڻ کي مڃرائي چڪو آھي. سنڌ جي محنتڪش نوجوانن مان ھڪ اڄ اسان جو مھمان ربنواز ڀنڀرو صاحب آھي، اچو تھ ان سان ڳالھھ ٻولھھ ڪريون ٿا.
انعام جتوئي: اسلام عليڪم
ربنواز ڀنڀرو: واليڪم سلام.
انعام: سائين پهريون ته اوهان جي وڏي مهرباني اوهان پنهنجو قيمتي وقت ڏنو۔ اوهان پنهنجو مڪمل تعارف ڪرايو ۽ ٻڌايو ته پاڪستان ۽ لٿونيا جي ماحول ۾ ڪهڙو فرق آهي؟
ربنواز: منھنجو نالو رب نواز ڀنڀرو آھي۔ مان سنڌ جي ضلعي خيرپورميرس جي ھڪ ننڍڙي ڳوٺ سان واسطو رکان ٿو، پر گذريل ڪيتري ئي عرصي کان مان يورپ جي ھڪ ترقي يافته ملڪ لٿونيا (Lithuania) ۾ پڙھائيءَ جي سلسلي ۾ موجود آھيان، جتي مان Utenos Kolegija (Utena University of Applied Sciences) ۾ Management of Tourism Services جي ماسٽرز ڊگري ڪري رھيو آھيان۔
پاڪستان ۽ لٿونيا جي ماحول ۾ تمام وڏو فرق آھي۔ ھتان جو نظام، ٽرانسپورٽ، قانون تي عمل، سماجي ذميواري ۽ صفائي جو معيار شاندار آھي۔ ھتان جا ماڻھو پرسکون گذارين ٿا، بغير ڪنهن جي ذاتي زندگيءَ ۾ مداخلت جي۔ مان اڪثر چوندو آھيان ته لٿونيا ننڍڙو ملڪ ضرور آھي، پر پاڪستان جي ڀيٽ ۾، امن، سچائي ۽ منظم نظام جي ڪري شاندار آھي، انڪري مان وڌيڪ ترجيح ڏيندو آھيان۔
انعام: اوهان لٿونيا ۾ ڪهڙي اداري سان سلهاڙيل آهيو؟ ڇا ايترو عرصو رهڻ کان پوءِ اوهان پنهنجو مقصد حاصل ڪري سگهيا آهيو؟
ربنواز: مان هن وقت Utenos Kolegija سان سلهاڙيل آهيان، جيڪو لٿونيا جو اعليٰ تعليمي ادارو آهي۔ هتي تعليم جو طريقو جديد ۽ عملي بنيادن تي ٻڌل آهي، جتي شاگردن کي رڳو ڪتابي ڄاڻ نه، پر حقيقي زندگيءَ لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي۔
مان سمجهان ٿو ته منهنجي لاءِ هي تجربو زندگي بدلائيندڙ ثابت ٿيو آهي، ڇو ته مون کي نه رڳو يورپي تعليم ۽ ثقافت کي سمجهڻ جو موقعو مليو آهي، پر پنهنجي سوچ ۽ عملي صلاحيتن ۾ به تمام گهڻي بهتري محسوس ٿي آھي۔
انعام: لٿونيا ۾ امن جي صورتحال ڪهڙي آهي؟
ربنواز: لٿونيا يورپ جي سڀ کان پرامن ملڪن مان هڪ آهي۔ هتي جرم جو شرح تقريباً ٻُڙي آهي۔ ماڻهو رات دير تائين آزاد گهمندا آهن، پوليس جو نظام مضبوط آهي، ۽ سماجي قدرن ۾ ايمانداري کي اوليت ڏني ويندي آهي۔ مان سمجهان ٿو ته هي ملڪ ننڍڙو ضرور آهي، پر پنهنجن ماڻهن کي امن، عزت، ۽ سهولت فراهم ڪرڻ ۾ وڏن ملڪن کان اڳتي آهي۔
انعام: اوهان کي شروعاتي ڏينهن ۾ ڪهڙين مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو؟
ربنواز: شروع ۾ ٻوليءَ جي وڏي رڪاوٽ محسوس ٿي، ڇو ته لٿوين ٻولي ڏاڍي ڏکي آهي ۽ هر ڪو انگريزي نٿو ڳالهائي۔ پر وقت سان گڏ مون بنيادي لٿوين لفظ سکيا ۽ هاڻي ڪافي سهولت محسوس ڪريان ٿو۔ ان کان سواءِ، رھائش ۽ اداري جي پروسيس ۾ به ٿوري دير ٿي، پر مان چوندو آھيان ته هر شروعات ٿوري مشڪل سان هوندي آهي، پوءِ سڀ ڪجهه ٺيڪ ٿي وڃي ٿو۔
انعام: هتان جي ماڻهن جو رويو ۽ نفسيات ڪيئن آهي؟
ربنواز: لٿونيا جا ماڻھو عام طور تي خاموش، سنجيده، ۽ پاڻ ۾ رهڻ وارا (introvert) آھن، پر اھي ڏاڍا ايماندار، وقت جا پابند ۽ مددگار آھن۔ ھتي ڪو به ٻئي جي زندگيءَ ۾ بنا ضرورت مداخلت نٿو ڪري۔ اھو ئي سبب آھي جو سماج پرامن ۽ مستحڪم آھي۔
انعام: سنڌي نوجوان لٿونيا ۾ تعليم ڪيئن حاصل ڪري سگهن ٿا؟
ربنواز: مان سڀني سنڌي نوجوانن کي صلاح ڏيندس ته يورپ ۾ خاص طور تي لٿونيا، لاتويا، پولينڊ، چيڪ ريپبلڪ ۽ مالٽا جهڙن ملڪن بابت تحقيق ڪن۔ لٿونيا ۾ تعليم جا موقعا تمام سٺا آهن، هتي پڙهائي جو معيار شاندار آهي ۽ خرچ ٻين يورپي ملڪن جي مقابلي ۾ گھٽ آهي۔
هي ملڪ Schengen Zone جو حصو آهي، تنهنڪري هتي پڙهندڙ شاگرد يورپ جا 29 ملڪ آزادي سان گھمي سگهن ٿا۔ مون کي يقين آهي ته سنڌي نوجوان محنت، تحقيق ۽ اعتماد سان يورپ ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪري، پاڻ کي مڃرائي سگهن ٿا۔
انعام: ڇا آن لائين ويب سائيٽون آهن جن ذريعي داخلا يا اسڪالرشپ حاصل ڪري سگهجي ٿي؟
ربنواز: ها، هر يونيورسٽي جي پنهنجي آفيشل ويب سائيٽ آهي، جتان داخلا جا تفصيل ۽ فيس جي مڪمل ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي۔ مثال طور:
اسڪالرشپ خاص طور تي PhD ۽ Research-based Programs لاءِ ڏنيون وڃن ٿيون، پر عام ماسٽرز ڊگري لاءِ فيسون مناسب آھن ۽ ويزا حاصل ڪرڻ نسبتاً آسان آھي۔
انعام: اوهان مستقبل ۾ ڇا ڪرڻ چاهيو ٿا؟
ربنواز: منهنجو مقصد آھي ته تعليم مڪمل ڪري، لٿونيا يا پاڪستان ۾ پنهنجو Tourism and Research-based بزنس قائم ڪريان۔ مون کي پاڪستان جي قدرتي حسن تي مڪمل ايمان آهي، بس ضرورت آهي ته ان کي صحيح طريقي سان دنيا آڏو پيش ڪجي۔ مستقبل ۾ مان چاهيان ٿو ته پاڪستان جي سياحت کي بين الاقوامي سطح تي فروغ ڏيان۔
انعام: اوهان ٻين يورپي ملڪن جو به سفر ڪيو آهي، انهن تجربن مان ڇا سکيو؟
ربنواز: مون ڪروشيا، مالٽا، اسپين، آسٽريا، چيڪ ريپبلڪ، ۽ پولينڊ جو سفر ڪيو آهي۔ هر ملڪ جو پنهنجو رنگ، نظام ۽ ثقافت آهي، پر سڀني ۾ هڪ ڳالهھ اھا آهي تھ وقت جي پابندي، ايمانداري ۽ قومي شعور۔ پاڪستان انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ گھڻو پٺتي پيل آهي، پر جيڪڏهن اسان به تعليم ۽ ايمانداري کي اوليت ڏيون ته اسان جو ملڪ بھ دنيا جي بھترين ملڪن مان ڳڻيو ويندو۔
انعام: اوهان جو پيغام ڊجيٽل سنڌ جي پڙهندڙن لاءِ؟
ربنواز: ڊجيٽل سنڌ لاءِ منهنجو پيغام آهي ته سنڌي نوجوان خواب ڏسن، خواب تمام سٺا ٿيندا آھن، خواب ئي تھ ھڪ وک آھن اڳتي ھڪ قدم کڻڻ جي....... ۽ سستي، ڪاھلي ۽ اجايو وقت وڃائڻ بند ڪن. پنھنجن خوابن تي ڪم ڪن. امرجليل چوڻي تھ: ”فقير فقط پاڻ وک کڻي، تھ ڪم پاڻ ئي ٿي پوندا!....“
۽ پاڻ کي عالمي سطح تي مقابلي لاءِ تيار ڪن۔ دنيا تمام وڏي آهي ۽ موقعا بي شمار آھن۔ اوهان محنت ڪريو، پيپر تيار ڪريو، ٻاهر نڪرڻ جي ڪوشش ڪريو، ۽ ياد رکو ـ جيڪو ماڻھو پنهنجي مقصد لاءِ جدوجهد ڪري ٿو، دنيا سندس رستو ٺاهي ٿي۔
مون کي فخر آهي ته مان سنڌي آھيان ۽ اڄ يورپ ۾ پڙھي ۽ ڪمائي رھيو آھيان۔ دنيا ۾ ڪا به شيءِ ناممڪن نه آهي، بس همت، محنت ۽ سچائي ھئڻ گھرجي۔
انعام: سائين اوھان جي وڏي مھرباني اوھان پنھنجو قيمتي وقت ڏنو. لک لائق
ربنواز: اوھان جي پڻ مھرباني اوھان موقعو ڏنو. لک قرب...
ساٿيو، اسلام عليڪم حق موجود، اڄ اسان اوھان جي ملاقات سنڌ جي نوجوان گلوڪار سان ڪرائڻ وڃي رھيا آھيون، جنھن جو تعلق سنڌ جي شھھ رڳ ڪراچي سان آھي، اڄ اسان جو مھمان آھي، ”رزاق راھي“ صاحب. رزاق صاحب اسلام عليڪم، ڪھڙا حال آھن؟
رزاق راھي: واليڪم سلام، اللھ حمد اللھ سائين. وڏي مھرباني.
انعام جتوئي: سائين رزاق راھي صاحب، اوھان جي وڏي مھرباني، جو اوھان پنھنجو قيمتي وقت ڏنو. اوھان پنھنجو مڪمل تعارف ڪرايو ۽ اوھان جو تعلق سنڌ جي ڪھڙي علائقي سان آھي ؟
رزاق راھي: سائين اوھان جي مھرباني، جو اوھان موقعو ڏنو. آئون سنڌ جي ساحلي علائقي ڪراچي ريڙي مياڻ(بن قاسم ٽائون) جو رھاڪو آھيان، آئون ملاح آھيان، اسان جو گذرسفر سڄيو، ٻارھين مھينا مڇي مارڻ تي آھي.
انعام: سائين راڳ روح جي غذا آھي، راڳ ھر ماڻھو جي دل جي ترجماني ڪري ٿو. اوھان راڳ جي سکيا ڪنھن کان ورتي آھي؟
رزاق: سائين مونکي ننڍپڻ ۾ ئي ڳائڻ جو شوق ھو، ننڍو ھوندو ھئس پيو گنگنائندو ھئس، ان وقت منھنجو وڏو ڀاءُ ابراھيم اداس جيڪو پڻ سٺو شاعر آھي، ھڪ ڏينھن مونکي ھڪ ادبي محفل ۾ وٺي ويو، جتي سڀني شاعرن پنھنجي شاعري پڙھي ۽ جڏھن منھنجو وارو آيو تھ مون کي ڏسي منھنجي ڀاءُ کلندي چيو، ”تون راڳ ٻڌاءِ، “مون پھريون ڀيرو ان ادبي سنگت ۾ گيت گنگنايو ۽ ان وقت ڪافي شاعرن منھنجي آواز کي پسند ڪيو. تنھن کان پوءِ مان ھوريان ھوريان شادي جي فنڪشنن ۽ خوشي جي موقف تي پيو ڳائيندو ھوس. منھنجي وڏي ڀاءُ جڏھن اڪثر ماڻھن کان منھنجي آواز جي تعريف ٻڌي تھ پوءِ مونکي استاد عبداللھ عرف عبو واڍو ڏانھن وٺي ويو، استاد عبداللھ استاد مٺو ڪڇي جو شاگرد ھو. استاد عبداللھ عرف عبو واڍو ڪيترن ئي خوبين جو مالڪ ھو، ھڪ ئي وقت شاعر بھ ھو، ڪمپوزر بھ ھو ۽ گلوڪار بھ تنھن کان سکڻ جو موقعو مليو. استاد وٽ تقريبن مان اٺ سال رھيس.
انعام: موجودھ سنڌي فنڪارن مان معيار ي ڪير پيو ڳائي، اوھان ڪنھن کي بھتر پيا سمجھو؟
رزاق: سائين موجودھ سنڌي اڀرندڙ فنڪار سٺو ڳائن پيا، ھر فنڪار جي پنھنجي ھڪ پچ آھي، ھر فنڪار پاڻ کي بھتر کان بھتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، مان تھ ائين ئي چوندس تھ سنڌي نوجوان موسيقي جي دنيا ۾ پير پائي، اڳيان اچي ۽ پاڻ کي مڃرائي.
انعام: سائين اليڪٽرانڪ ميڊيا جو دور آھي، سنڌي ميڊيا جا ڪيترائي چيئنل آھن، ڇا موجودھ سنڌي اليڪٽرانڪ ميڊيا يا ريڊيو پاڪستان تي سنڌي اڀرندڙ گلوڪارن کي موقعو ڏنو وڃي ٿو؟
رزاق: سنڌي چيئنل آھن، جيڪي نوجوانن کي موقعو ڏين ٿا، مان پاڻ پھريون ڀيرو سنڌ ٽي وي تي پرفام ڪيو، سنڌ ٽي وي طرفان مونکي ھر پروگرام جي دعوت ملندي آھي، مان ويندو آھيان ۽ ٻين سنڌي چيئنل بھ نوجوان کي موقعو ڏين ٿا. باقي ريڊيو پاڪستان تي اڃا تائين منھنجو وڃڻ ڪونھ ٿيو آھي ۽ نھ ڪي انھن مونکي ڪڏھن دعوت ڏني آھي.
انعام: اوھان جي علائقي جا مشھور فنڪار ڪھڙا ٿي گذريا آھن؟
رزاق: ھون تھ ڪافي فنڪار آھن، جن اچي ڪراچي ۾ رھائش اپنائي. پر منھنجي علائقي جي مشھور فنڪارن مان استاد عبداللھ عرف عبو واڍو، نور ٻانھون، عبدالرحمان ڪارو، زينت بانو، محمد موسيٰ جيڪو مصور بھ آھي ۽ فنڪار بھ ۽ انور ڪڇي مشھور آھن.
انعام: ڀلا اوھان ڪھڙن فنڪارن کي ٻڌڻ پسند ڪندا آھيو؟
رزاق:استاد اللھ ڏنو جوڻيجو، استاد منظور سخيراڻي، اردو ۾ ڪمار سانو، سونو نگم کي وڌيڪ ٻڌڻ پسند ڪندو آھيان.
انعام: اوھان ڪيتري تعليم حاصل ڪئي آھي؟
رزاق: تعليم منھنجي گھٽ آھي، مون تقريبن سنڌي پنج درجا پڙھيا آھن. بس ايترو آھي جو اکر شناس آھيان.
انعام: ملاح يعني سمنڊ جو بادشاھھ، سائين اوھان جا ڳوٺ سمنڊ جي ڪنار تي آباد آھن، ظاھري ڳالھھ آھي، بنيادي سھولتن جي انتھائي کوٽ ھوندي. ڇا ٻارن لاءِ ڪو اسڪول يا بيمار ماڻھن لاءِ ڪي اسپتالون آھن؟
رزاق: بلڪل اسان ملاح آھيون، اسان جو سڄيو دارومدار مڇي مارڻ تي آھي. اسان جي علائقي ۾ بنيادي سھولتن جي کوٽ آھي، خاص ڪري اسپتالون بھتر نھ آھن، بيمار ماڻھو تمام گھڻو پريشان رھي ٿو. جيڪڏھن ڪو ماڻھو بيمار ٿئي ٿو تھ اھو جڏھن ڊگھو سفر ڪري يا تھ جناح اسپتال پھچي ٿو يا وري ملير ڏانھن سفر ڪري ٿو، انڪري حڪومت کي گھرجي تھ اسپتالن تي خاص توجع ڏي تھ غريب غربي لاءِ بھتر ٿئي. باقي اسڪول آھن، پر انھن جو حال بھ پورو سارو آھي. روڊ رستا ۽ ڊرينيج کي بھتر ڪرڻ جي ضرور آھي.
انعام:بن قاسم يا رزاق آباد ۾ ادبي سنگت تمام گھڻي ايڪٽو آھي، ڇا انھن جي گڏجاڻين ۾ اوھان جو وڃڻ ٿئي ٿو؟
رزاق: بلڪل ڪڏھن ڪڏھن منھنجو وڃڻ ٿيندو آھي، ڪافي سٺا شاعر دوست پڻ آھن، جنھن مان سائين غفور شاھھ، سليم ساگر، نويد شيخ ۽ سيد شاھھ محمد شاھھ وغيرھ.
انعام: گائيڪي تھ اوھان جو شوق آھي، اھو ٻڌايو تھ اوھان جو گذرسفر ڇا تي آھي؟
رزاق: جي بلڪل گائيڪي شوق آھي، گذرسفر ماھيگيري تي آھي، مڇي مارڻ اسان جي روزگار جو ذريعو آھي.
انعام: اوھان جي پنھنجي علائقي جا مشھور گيت ڪھڙا آھن؟
رزاق: ڪافي گيت آھن، جيڪي مشھور آھن، انھن مان گھڻو گيت ھي مقبول آھي، جيڪو شاعر سليم ساگر جو لکيل آھي:
” اسين ماڻھو مڇي وارا، ڪاٽيون گرمي ۽ سيارا، انھي واھھ جا وڻجارا، اسين ماڻھو دل وارا.“
ٻيو گيت منھنجي استاد عبداللھ عرف عبو واڍي جو مشھور آھي، جيڪو اردو ۾ آھي تھ،” ھم ملاح مڇي والي ھين، ھمت والي ھين، ھمين اور دنيا ڪھتي ھي دل والي ھين.“..
انعام: واھھ واھھ سائين. زبردست.. سائين اوھان پنھنجو اھو گيت ٻڌايو، جنھن جي اوھان کان ھر محفل ۾ فرمائش ٿيندي آھي؟
رزاق: بلڪل سائين، منھنجو اردو گيت آھي، جنھن جي ھر محفل ۾ مون کان فرمائش ٿيندي آھي، اوھان کي اھو ٿو ٻڌايان:
”تيري ميري ايسي ملاقات ھوگئي، ھوش جب آيا ڪافي رات ھوگئي، قصي عشق والون ڪي ڪتابون مين پڙھي ٿي، جان پي بن آئي، ايسي چوٽ پي چڙھي ٿي، ھم ڀي ملي مجنون ڪي مات ھوگئي، ھوش جب آيا ڪافي رات ھو گئي.“ ھي گيت مشھور آھي.
انعام: واھھ سائين لاجواب....لک لائق. سائين اوھان جي وڏي مھرباني جو اوھان پنھنجو قيمتي وقت ڏنو، اسان اوھان جا تمام گھڻا ٿورائتا آھيون. لک لائق.
سائين آخر ۾ اوھان اسان جي ڊجيٽل سنڌ جي پڙھندڙ کي ڪو پيغام ڏيڻ چاھيندو.
رزاق: سائين اوھان جي وڏي مھرباني جو، اوھان اسان کي موقعو ڏنو. بلڪل آئون پڙھندڙن کي اھو چوندس تھ، پنھنجن سنڌي ماڻھن کي سپورٽ ڪيو، ۽ خاص ڪري انھن نوجوانن کي جيڪي ٽيلينٽڊ آھن ۽ محنت ڪن ٿا، انھن جا ٻانھن ٻيلي ٿيو، انھن جي مدد ڪيو ۽ ماڻھن لاءِ رحمت بڻجو، زحمت نھ، بس.
انعام: سائين اوھان جي وڏي مھرباني. لک لائق
رزاق: سائين لک لائق!!
شاٿيو، حق موجود، اڄ اسان سان گڏ آھي، سنڌ جو اھڙو اڀرندڙ گلوڪار، جنھن پنھنجي موھيندڙ آواز سان ٿوري عرصي ۾، تمام گھڻي محبت، عقيدت ۽ سنڌي ماڻھن جو پيار حاصل ڪيو آھي، سو آھي صدام حسين راڄپر صاحب.
سائين اوھان کي دل جي حضور سان ڀليڪار چئون ٿا.
صدام سائين اوهان جي وڏي مهرباني جو اوهان پنهنجو قيمتي وقت ڏنو.۔ اسان جو سٿُ اوهان جو اتنهائي ٿورائتو آهي۔
صدام سائين اوهان جو تعلق سنڌ جي ڪهڙي شهر سان آهي، اوهان پنهنجي ننڍپڻ تعليم ۽ فيملي بابت ٻڌايو!۔
صدام حسين راڄپر: وڏي مھرباني ڀاءَ. منھنجو اصل تعلق ڳوٺ حُسين پاتو سان آهي، جيڪو تعلقي فيض گنج ضلع خيرپور ميرس ۾ واقع آهي. منھنجي فيملي ۾ امڙ، گهرواري چار ٻار ۽ ھڪ ڀيڻ شامل آھن. ننڍپڻ تمام حسين يادين سان ڀريل آهي، جيڪي ڪڏھن بھ وسرڻ جھڙيون ناھن.
انعام: موسيقي انتهائي ڏکيو سبجيڪٽ آهي، سر جي پنهنجي هڪ دنيا آهي،۔ اوهان جو موسيقي ڏانهن لاڙو ڪئين ٿيو؟
صدام: اصل ۾ منھنجو والد صاحب راڳ سان دلچسپي رکندو ھيو، سندس يڪتارو اڄ بھ اسان جي گهر ۾ موجود آهي. مان شروعات اسڪولي دور کان ڪئي، گيت ڳائيندو ھيس پر باقائدي شروعات ڪافي وقت کان پوءِ ڪئي، جڏهن قومي گيتن تي قوم جي موٽ ملي، تھ پوءِ باقائدي سکيا سان شروعات ڪئي.
انعام : اوهان ڳائڻ جي شروعات ڪڏهن ڪئي؟ ۽ پهريون ڀيرو ڪٿي پرفارم ڪيو؟
صدام: مان 2020 ع کان شروعات ڪئي آھي راڳ جي، ۽ مختلف ٽي وي شوز، عوامي محفلن ۽ سوشل ميڊيا تي پڻ پرفارم ڪندو رھان ٿو.
انعام: اوهان جا پسنديده فنڪار ۽ شاعر ڪهڙا آهن؟
صدام: صادق فقير ۽ سرمد سنڌي پسند اٿم، شاعرن ۾سائين آڪاش انصاري.
انعام: اوهان گائيڪي جي سکيا ڪنهن کان ورتي آهي؟
صدام: منھنجي علائقي جو استاد آهي مصطفي اڄڻ ان کان استادي ورتي اٿم .
انعام: اسان جو نوجوان تخليقڪار توڙي فنڪار انتهائي مشڪت ۽ تڪليفن کي منهن ڏي ٿو, ڇاڪاڻ ته نه تخليقڪارن لاء ڪي خاص پروگرام هجن ٿا نه ئي فنڪارن لاء ۽ ٻيو ته اوهان جهڙن جرت رکندڙ نوجوانن لاء ته ڪي خاص موقعا هئڻ گهرجن۔ ڇا اياز ميلي يا لاهوتي ميلي جي ڪڏهن دعوت ملي آهي؟
صدام: نہھ مون کي اياز ميلي ۾ ڪڏھن دعوت ملي آهي ۽ نھ ئي لاھوتي ميلي ۾ .
انعام: اوهان جي نظر ۾ ڪهڙا فنڪار سريلو ڳائن پيا ؟
صدام: لاڙ جا فنڪار سٺي محنت پيا ڪن ،اتر جا فنڪار بھ تمام سريلا آھن، جنسار سمون يا ماسٽر ولي تمام خوبصورت پيا ڳائين.
انعام: شاعري جي چونڊ ڪئي ڪندا آهيو ؟
صدام: شاعري جي پرک لفظن مان پيو وڃي سٺي شاعري کي ھميشه ترجيح ڏني آهي.
انعام: اوهان جي گائيڪي کي سموري سنڌ پسند ڪري ٿي۔ اوهان سنڌ جا اربيلا راڳي آهيو،۔ سنڌ جي اٿاءُ محبت تي اوهان ڇا چوندا؟
صدام: ھي سڀ سنڌ سان محبت جو ئي ڦل آهي، جو ھر شعبي ۾ ويٺل سنڌي ڀاڪر پائي چميون پيو ڏئي، يقينن ھي ڌرتي کي ڳائڻ جو ئي نتيجو آهي.
انعام: سٺي فنڪار کي ڇا ڪرڻ گهرجن۔ ڇا فنڪار لاءِ مطالعو ضروري آهي؟
تمام ضروري آھي، ڪو بہھ ڪم بنا مطالعي نہھ ٿو ٿئي، راڳ تہھ اڃان بہھ مشڪل شعبو آهي.
انعام: اوهان کي مڃتاطور ڪو ايوارڊ مليو آهي ؟
صدام: ماڻھن جي ھي ھيڏي محبت وڏو ايوارڊ آهي، باقي ڪو ٻيو اڃان تائين نہھ مليو آھي.
انعام: زندگي کان ڪيترا مطمئين آھيو ۽ ڪا خواهش جيڪا پوري نہھ ٿي هجي؟
صدام: خواھشون ڪڏھن ختم ٿيڻ جون ناھن، باقي زندگي ڏکن سکن جو سنگم آ گڏ ھلڻو آھي. مان مطمئن آھيان.
انعام: ڇا توهان عشق ڪيو آهي؟
صدام: سرتي سان عشق ڪيو آھي، جيڪا گڏ آھي.
باقي ڌرتي سان عشق آهي جيڪو ھميشه رھڻو آھي.
انعام: زندگيءَ ۾ اهڙي ڪا اهڙي غلطي، جنهن تي پوري ڄمار افسوس رهيو هجي؟
صدام: منھنجي خيال ۾ اھڙي ڪا بہھ ناھي اڳتي بھ ڀلائي ٿيندي
انعام: اوهان ننڍپڻ بہھ گذاريو ۽ جواني بہھ اوهان انهن سمورن مرحلن مان گذري ڇا سکيو؟
صدام: ننڍپڻ تمام خوبصورت رھيو، جواني ضرور ڪجھھ تڪليفون ڏئي ٿي. خاص طور بابا سائين جي وڇوڙي کان پوءِ سموريون ذميواريون ڪلھن تي آيون، ڇاڪاڻ تہھ ٻيو ڀاءُ نہھ ھيو تھ ان ڪري، باقي ھمٿ سان حالات جو مقابلو ڪيو آهي ۽ اڳتي بھ ڪنداسين.
انعام: انشاءَ اللھ صدام سائين اوھان ھمت وارا آھيو بلڪل. ڇا اوهين سياست ۾ ڀيرو ڀڃيو؟
صدام: نھ سياست نہھ ڪئي آهي.
انعام: ڪهڙي سياسي رهنما کان متاثر آهيو؟
صدام: شخصي طرح ڪي چند آھن، جيڪي پسند آھن باقي ووٽ جي سياست کان صفا خفا آھيون ھاڻي.
انعام: ڀلا نوجوان شاعرن جي شاعري کي ڪئين ٿا ڏسو۔ ڇا ڳائڻ جهڙي آهي؟
صدام: نوجوان شاعر ڪافي سٺو ٿا لکن ،باقي ڪي شوقيا آھن انهن لاءِ اھو آھي ته مطالعو ڪن، ٻئي جي ڪلھي تي آخر ڪيستائين بندوق ھلندي.
انعام: اسان جو معاشرو اخلاقي طور ڪھڙي طرف وڃي رهيو آهي؟
صدام: ڪافي تبديلين جي ضرورت آھي، خاص ڪري اخلاقي، شعوري ھجڻ لازمي آهي، جي نہھ پوءِ سدائين غلام ئي رھنداسين.
انعام: ڇا ادب معاشري جي تبديليءَ ۾ ڪو اھم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو؟
صدام: بلڪل ادب، اخلاق تمام وڏا پھلو آھن، جن سان سماج ۾ تبديلي اچي سگهي ٿي ان لاءِ نوجوان طبقي کي سٺا تاريخي تھذيبي ڪتاب پڙھڻ جي ضرورت آھي.
انعام: اوهان جي نظر ۾ يونيورسٽيون پنهنجون ذميواريون نڀائي رهيون آهن؟
صدام: سٺائي ۽ خرابي ھر شعبي ۾ آهي، شاگرد تنظيمون سٺو ڪردار ادا پيون ڪن، يونيورسٽيون اسان جي نوجوانن لاءِ نوان رستا کولن پيون، نئين راھ ڏين پيون، اھو وري ان نوجوان تي دارومدار آھي تہھ ھو ڇا شعور جي لاٽ ٿو کڻي يا غلامي ۾ رھڻ ٿو گهري.
انعام: توهان جي نظر ۾ شاعري ڪهڙي هئڻ گهرجي؟
صدام: معاشري جي حقيقي عڪاسي حالتن تي لکڻ ڌرتي جي معاملن تي لکڻ ئي سٺي شاعري ٿو سمجهان.
انعام: توهان جي پسنديده شخصيت ڪهڙي رهي آهي؟
صدام: جي ايم سيد پسند جي شخصيت اٿم
انعام: توهان جو پسنديده کاڌو، رنگ، لباس ۽ ڪتاب؟
صدام: مڇي ۽ پالڪ پسند جو کاڌو اٿم.رنگ سڀ سٺا آھن ، لباس شلوار قميص سان گڏ اجرڪ. ڪتاب سنڌو جي ساڃاھ پسند اٿم باقي سائين غلام رسول ميمڻ جون لکڻيون پڻ شوق سان پڙھندو آھيان.
انعام: سنڌ واسين لاءِ ڪو خاص سبق پيغام؟
صدام: پنھنجي وطن جا وارث ٿيو، پنھنجي وسيلن جا وارث ٿيو، ڌرتي لاءِ جيئو، ڌرتي ڌڻين لاءِ ڪجھھ سٺو ڪريو.
سائين اوهان جي وڏي مهرباني جو اوهان پنهنجو قيمتي وقت ڏنو لک لائق۔
صدام: سائين لک لائق!