4 جولاءِ 2026ع تي جڏهن آمريڪا پنهنجي آزاديءَ جا 250 سال مڪمل ڪندو، تڏهن آمريڪي قوم وٽ جشن ملهائڻ جا ڪيترائي سبب هوندا. تاريخ ۾ شايد ئي ڪا ٻي سلطنت اهڙي ٿي هجي، جنهن آمريڪا جيتري سخت طاقت (Hard Power) ۽ نرم طاقت (Soft Power) گڏ ڪئي هجي. نه رومي سلطنت ۽ نه ئي برطانوي سلطنت دنيا جي هر ڪنڊ تائين اهڙو اثر ۽ رسوخ قائم ڪري سگهيون، جهڙو آمريڪا حاصل ڪيو.
نظرياتي طور آمريڪا پاڻ کي سلطنت نٿو سڏي، پر عملي طور اهو هڪ عالمي سلطنت جي حيثيت رکي ٿو. اهو دنيا جي واحد فوجي طاقت آهي، جيڪا ڌرتيءَ جي ڪنهن به خطي ۾ جنگ شروع ڪري سگهي ٿي ۽ پنهنجي مشهور فوجي حڪمت عملي "شاڪ اينڊ آ" (Shock and Awe) ذريعي مخالف کي جهٽڪي ۾ آڻي سگهي ٿي. تنهن هوندي به، آمريڪا جي اصل طاقت رڳو ان جا جهازبردار جنگي ٻيڙا ناهن، پر آمريڪي ڊالر آهي، جيڪو عالمي معيشت جي مرڪز ۾ بيٺل آهي. ڪو به ملڪ پاڻ کي ڊالر جي نظام کان ڌار ٿيڻ جو خطرو نٿو کڻي سگهي. انهيءَ ڪري آمريڪي پابندين جو اثر انتهائي سخت هوندو آهي. دنيا جا ڪيترائي ملڪ انهن پابندين تي عمل ڪرڻ تي مجبور ٿيندا آهن. 2014ع ۾، بارڪ اوباما جي نسبتاً "نرم" دورِ حڪومت ۾، فرانس جي وڏي بئنڪ BNP Paribas تي لڳايل 8.9 ارب ڊالر جو ڏنڊ ان حقيقت جو واضح مثال آهي.
ان ڳالهه ۾ ڪو شڪ ناهي ته تازن سالن ۾ آمريڪا جي نرم طاقت ۾ گهٽتائي آئي آهي، جنهن جي تصديق مختلف عالمي سروي پڻ ڪن ٿا. تنهن هوندي به، آمريڪا جي 250هين سالگرهه جي موقعي تي سندس عالمي ڪردار جو جائزو مختصر نه، پر ڊگهي تاريخي تناظر ۾ وٺڻ گهرجي.
ٻه ڏهاڪا اڳ، پنهنجي ڪتاب "Beyond the Age of Innocence" ۾ مون لکيو هو ته: "آمريڪا دنيا جي ٻين وڏين طاقتن جي ڀيٽ ۾ انسانيت لاءِ وڌيڪ ڀلائي ڪئي آهي، ۽ هن دعويٰ کي رد ڪرڻ ڏکيو آهي."
ٻي عالمي جنگ کانپوءِ گذريل اسي سالن دوران آمريڪا جي قدمن، جهڙوڪ يورپ لاءِ مارشل پلان ۽ پنهنجي مارڪيٽن کي کليل رکڻ، ڪيترين ئي نون معاشي طاقتن جي اڀار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. چين، ڀارت، ڏکڻ ڪوريا ۽ سنگاپور جهڙا ملڪ انهيءَ عالمي اقتصادي نظام مان فائدو وٺندي ترقيءَ جي بلندين تائين پهتا.
1945ع کان پوءِ آمريڪا جي سرپرستيءَ هيٺ قائم ٿيل ضابطن تي ٻڌل عالمي نظام (Rules-based Order) انساني تاريخ ۾ خوشحالي، واپار ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ بي مثال واڌارو آندو. هن نظام جي خاتمي بابت ڪيل دعوائون گهڻي حد تائين وڌاءُ تي ٻڌل آهن. جيتوڻيڪ ڪينيڊا جي وزيراعظم مارڪ ڪارني جنوري 2026ع ۾ چيو ته عالمي نظام ۾ هڪ "درز" پيدا ٿي چڪي آهي، پر حقيقت اها به آهي ته عالمي معيشت پنهنجي مضبوطي برقرار رکي آهي. 2025ع ۾ عالمي واپار جو مقدار 35 ٽريلين آمريڪي ڊالرن کان به وڌي ويو، جيڪو هڪ نئون رڪارڊ هو.
ان سڀ جي باوجود، آمريڪي طاقت جي ڪاميابين سان گڏوگڏ، آمريڪي سماج اندروني ۽ بيروني ٻنهي قسمن جي سنگين مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي.
پنهنجي ڪتاب "Has China Won?" ۾ مون دليل ڏنو آهي ته آمريڪا عملي طور هڪ مالدار اشرافيه جي حڪمراني (Plutocracy) ۾ تبديل ٿي رهيو آهي. ملڪ جي مٿين هڪ سيڪڙو آباديءَ جي دولت ۾ بي پناهه واڌ ٿي آهي، جڏهن ته هيٺين پنجاهه سيڪڙو ماڻهن جي زندگيءَ جو معيار لڳ ڀڳ بيهجي ويو آهي. اقتصاديات جي ماهرن اينگس ڊيٽن ۽ اين ڪيس هن صورتحال کي پنهنجي مشهور تحقيق ۾ "Deaths of Despair" يعني "نااميديءَ سبب ٿيندڙ موت" جي نالي سان بيان ڪيو آهي.
ٻئي طرف، چين جي هيٺين پنجاهه سيڪڙو آبادي گذريل چاليهن سالن دوران پنهنجي چئن هزار سالن جي تاريخ ۾ سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جو سڀ کان بهتر دور ڏٺو آهي.
خارجي پاليسيءَ جي ميدان ۾ به آمريڪا عراق، افغانستان ۽ ٻين غيرضروري "هميشه هلندڙ جنگين (Forever Wars)" ۾ وڏا وسيلا ضايع ڪيا. ان جي ابتڙ، چين تقريباً پنجاهه سالن تائين ڪنهن وڏي جنگ ۾ شامل ٿيڻ کان سواءِ عالمي طاقت بڻجي ويو. صدر ڊونلڊ ٽرمپ به انهيءَ حقيقت کي تسليم ڪندي چيو هو: "ڇا اهو حيرت جوڳو ناهي ته چين هڪ به گولي هلائڻ کان سواءِ ايترو طاقتور بڻجي ويو؟"
جڏهن آمريڪا ۽ چين وچ ۾ مقابلو وڌيڪ تيز ٿي رهيو آهي، تڏهن ٻنهي ملڪن لاءِ ضروري آهي ته هو هڪ ٻئي جي طاقت ۽ ڪمزورين کي صحيح نموني سمجهن.
انهيءَ پسمنظر ۾ صدر ٽرمپ جو اهو موقف درست هو ته آمريڪا کي "هميشه هلندڙ جنگين" کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ايران سان جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ آمريڪا کي نون فوجي تڪرارن ۾ ڦاسڻ کان بچڻ گهرجي، ڇاڪاڻتہ هر نئين جنگ عملي طور سندس وڏي حريف، يعني چين، لاءِ هڪ جيوسياسي تحفو ثابت ٿيندي.
جيتوڻيڪ آمريڪا ڪيترين ئي سنجيده مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيو آهي، پر ان کي ڪمزور سمجهڻ هڪ وڏي غلطي هوندي. دنيا جي گهڻن ملڪن ۾ سياسي افراتفري ۽ سخت مقابلو سماج کي ڪمزور ڪندا آهن، پر آمريڪا ۾ اهي ئي عنصر سماج کي وڌيڪ سگهارو بڻائين ٿا ۽ غيرمعمولي صلاحيتن وارن فردن کي جنم ڏين ٿا.
1991ع ۾ جڏهن سرد جنگ ختم ٿي، تڏهن اڄ جي مشهور "Magnificent Seven" ڪمپنين—Apple، Microsoft، Amazon، Alphabet، Meta، Nvidia ۽ Tesla—مان گهڻيون اڃا وجود ۾ ئي نه آيون هيون يا پنهنجي شروعاتي مرحلي ۾ هيون. پر گذريل 35 سالن دوران آمريڪا اهڙيون عالمي ڪارپوريٽ قوتون پيدا ڪيون، جيڪي اڄ عالمي معيشت تي ڇانيل آهن.
مختصر لفظن ۾، جيتوڻيڪ آمريڪا هن وقت ڪيترين ئي عارضي مشڪلاتن مان گذري رهيو آهي، پر سندس ڊگهي مدي واري سياسي ذهانت، ادارتي مضبوطي ۽ پاڻ کي نئين سر سنوارڻ جي صلاحيت کيس مضبوط رکندي ۽ عالمي قيادت جاري رکڻ جي قابل بڻائيندي.
***