سنڌي سماج ۾ رت جي رشتن جي نفسيات، جتي گڏيل سهارو ۽ ذاتي آزاديءَ جو موت هڪ ئي سڪي جا ٻه پاسا آهن.
شڪارپور جي ڪنهن سوڙهي گهٽيءَ ۾ رهندڙ پورهيت کي جڏهن ڌيءَ جي شاديءَ کان صرف هڪ هفتو اڳ اوچتو دل جو دورو پوي ٿو، ته سندس گهر ڀاتي ڪنهن سرڪاري اسپتال جي ايمرجنسي وارڊ يا رياستي هيلٿ ڪارڊ جي ڀروسي تي نٿا ويهن. انهن کي بخوبي خبر آهي ته بيوروڪريسيءَ جا بي حس ڪاغذ انساني جانين جي تڙپ کان وڌيڪ پنهنجي طريقيڪار جا محتاج هوندا آهن. پر ان ئي ڏکئي گهڙيءَ ۾، رات جو ٻين وڳي تائين، گهر جي اڱڻ تي سڄي برادري گڏ ٿي وڃي ٿي. ڪو مائٽ پنهنجي دڪان جي سموري جمع پونجي کڻي اچي ٿو، ڪو پنهنجي فصل جي اڳواٽ رقم وٺي پڄي ٿو، ته ڪو وڏي اسپتال جي ڊاڪٽرن سان ڳالهائڻ جو ذمو کڻي ٿو. اها اسان جي صدين کان هلندڙ اجتماعي نفسيات جي جيئري جاڳندي تصوير آهي، جيڪا انسان کي هن مشين جهڙي دور ۾ به اڪيلائيءَ جي کڏ ۾ ڪرڻ نٿي ڏئي. اسان پنهنجا ڏک، درد ۽ مجبوريون رياست جي بي جان ڪاغذن ۾ نه، پر پنهنجي رت جي رشتن جي مضبوط ڇاتيءَ تي ورهائيندا آهيون.
درد جو گڏيل کاتو ۽ انساني وقار جو تحفظ
برادريءَ جو هي غير رسمي سرشتو اسان جي سماج ۾ هڪ اهڙي اڻ ڏٺي ڍال جو ڪم ڪري ٿو، جنهن جي اڏاوت ۾ ڪنهن به سرڪاري ٺپي جي ضرورت ناهي پوندي. جڏهن ڪو فرد معاشي بدحالي، بيماري يا ڪنهن وڏي نقصان جو شڪار ٿئي ٿو، ته مدد ڪنهن دفتر جي ڊگهي قطار ۾ بيهڻ کان سواءِ سڌو سنئون سندس در تي پهچي وڃي ٿي. هن عمل جي سڀ کان وڏي ۽ خوبصورت ڳالهه اها آهي ته مدد وٺندڙ جو انساني وقار مڪمل طور تي محفوظ رهي ٿو. سرڪاري خيرات يا رياستي امداد وٺڻ ۾ هڪ قسم جي شرمندگي ۽ محتاجيءَ جو احساس لڪل هوندو آهي، پر جڏهن پنهنجا رت جا رشتا اڳتي وڌي هٿ ڏيندا آهن، ته اهو عمل ڪا خيرات نه پر هڪ فطري فرض محسوس ٿيندو آهي. اهو احساس ته ڪير به اسان کي اڪيلو مرڻ نه ڏيندو، انسان کي انتهائي گهري نفسياتي سلامتي فراهم ڪري ٿو. هن سرشتي ۾ وسيلن جي ورهاست بنا ڪنهن انتظامي خرچ ۽ ڪاغذي ڪارروائي جي انتهائي تيز طريقي سان ٿيندي آهي. ماڻهو هڪ ٻئي سان وڌيڪ گهرو لاڳاپو محسوس ڪندا آهن، جيڪو سماج کي اندران ئي اندران هڪ مضبوط سيمينٽ وانگر جوڙي رکي ٿو.
رشتن جي تند کان ڪٽيل وجود
هر روشن ۽ خوبصورت تصوير جو هڪ انتهائي اونداهو رخ به هوندو آهي. برادريءَ جي سڀ کان وڏي خامي ان جو انڌو ۽ محدود هجڻ آهي. جيڪي ماڻهو هن خانداني دائري جي حدن کان ٻاهر آهن، انهن لاءِ هي سماج بيحد سرد، بي حس ۽ ظالم بڻجي سگهي ٿو. روزگار جي تلاش ۾لڏپلاڻ ڪري آيل فرد، مذهبي اقليتون، يا اهي ماڻهو جن کي ڪنهن سبب جي ڪري سماجي طور تي بائيڪاٽ ڪيو ويو هجي، اهي هن همدرديءَ جي سموري دائري مان مڪمل طور تي ڪٽيل رهن ٿا. اسان جي اخلاقيات پنهنجي رت جي خوشبوءِ تائين ته جاڳيل رهي ٿي، پر ان کان ٻاهر بيٺل انسان جي تڪليف لاءِ بلڪل انڌي ٿي وڃي ٿي. هي متڀيد سماجي ۽ معاشي اڻبرابريءَ کي نسلن تائين زنده رکي ٿو. هڪ امير ۽ بااثر برادري پنهنجي ميمبرن کي مشڪل وقت ۾ وڏي پئماني تي مالي ۽ سياسي مدد ڏئي سگهي ٿي، جڏهن ته هڪ غريب ۽ ڪمزور خاندان وٽ پنهنجي بيمار ٻار جي علاج لاءِ به ڪي وسيلا نٿا بچن. سنڌي هندن توڙي مسلمانن ۾، اها ساڳي نفسيات ذات پات جي تفريق ۽ اوچ نيچ کي هٿي ڏئي ٿي، جتي گهٽ سمجهي ويندڙ ذاتين کي وڏين برادرين جي همدرديءَ مان ڪو به حصو نٿو ملي، ڄڻ ته انسانيت صرف مخصوص ذاتين جي ميراث هجي.
احسان جو ڳرو بار ۽ ذاتي آزاديءَ جو موت
جيڪو هٿ ڪرڻ وقت سهارو ڏئي ٿو، اهو ئي هٿ اڳتي هلي فيصلا ڪرڻ جو حق به کسي وٺي ٿو. برادريءَ کان مليل مدد ڪڏهن به مفت ناهي هوندي؛ ان جي قيمت احسان جي هڪ اهڙي اڻ کٽ قرض سان چڪائڻي پوي ٿي جيڪو انسان سڄي عمر پنهنجي ڪلهن تان نٿو لاهي سگهي. جنهن نوجوان جي تعليم، روزگار يا شادي برادريءَ جي فنڊ ۽ اثر رسوخ سان ٿي هجي، اهو پنهنجي زندگيءَ جا آزاد فيصلا ڪرڻ جي سموري اهليت وڃائي ويهي ٿو. کيس اها نوڪري ڪرڻي پوندي جيڪا سندس وڏا چاهيندا، ان سان شادي ڪرڻي پوندي جنهن جو طئي ڪيو ويندو. خانداني مفادن خاطر فرد جي پنهنجي سڃاڻپ ۽ سندس انفرادي خواهشن جو بي درديءَ سان گلو گهٽيو وڃي ٿو. هي سرشتو مڪمل طور تي مردانه بالادستيءَ جو شڪار آهي، جتي زندگي ۽ موت جا فيصلا اوطاقن تي ويٺل وڏا ڪندا آهن. عورتن ۽ نوجوانن کي تحفظ ۽ سهارو ته ضرور ملي ٿو، پر ان جي بدلي ۾ انهن جي ذهني ۽ عملي آزادي هميشه لاءِ سلب ٿي وڃي ٿي. انهن جي سار سنڀال جي پويان هڪ اڻ لکيل شرط موجود هوندو آهي، جنهن جي معمولي ڀڃڪڙي ڪرڻ جي صورت ۾ کين خانداني توهين جو نشانو بڻايو ويندو آهي.
جڏهن سسٽم ميرٽ تي هارائي ٿو
خانداني سطح تي جيڪا ڳالهه همدردي، پيار ۽ سهارو لڳي ٿي، ساڳي ڳالهه جڏهن رياستي، انتظامي يا سياسي سطح تي پهچي ٿي ته اها اقرباپروري ۽ ڪرپشن جو انتهائي خطرناڪ زهر بڻجي وڃي ٿي. جڏهن ڪو آفيسر يا سياستدان ميرٽ ۽ قابليت کي نظرانداز ڪري صرف پنهنجي برادريءَ جي نالي پويان لڳل اکرن کي ڏسي نوڪريون ۽ ٺيڪا ڏئي ٿو، ته هو اصل ۾سرڪاري ادارن جي بنيادن ۾ بارود وڇائي رهيو هوندو آهي. هو پنهنجي برادريءَ جي نظر ۾ ته هيرو هوندو، پر پوري سماج جي مستقبل لاءِ هو هڪ ناسور ثابت ٿيندو آهي. سنڌ جي سياست ۾ وڌندڙ پولرائزيشن، دشمنين ۽ قبيلائي تڪرارن جو مک ڪارڻ اهو ئي آهي ته اسان ليڊر جي چونڊ سندس نظريي، ايمانداري ۽ اهليت بدران سندس ذات جي بنياد تي ڪندا آهيون. هي غير رسمي سرشتو روزمره جي ننڍين مصيبتن کي منهن ڏيڻ لاءِ ته يقينن ڪارگر آهي، پر جڏهن ڪا وڏي قدرتي آفت، موتمار وبا يا وڏي پئماني تي بيروزگاري جنم وٺي ٿي، ته هي سرشتو مڪمل طور تي ناڪام ٿي وڃي ٿو. جديد ۽ پيچيده معاشري جي بقا خانداني مهربانين جي ڀروسي تي نه، پر شفاف، مضبوط ۽ فعال رياستي ادارن جي موجودگيءَ تي ٻڌل هوندي آهي.
بقا جو نئون دڳ: جذبات کان ادارن جي اڏاوت ڏانهن
برادريءَ جو سرشتو پنهنجي اندر هڪ گهري بنيادي ڇڪتاڻ رکي ٿو. هڪ طرف اهو ذاتي سطح تي انتهائي جذباتي، ويجهو ۽ خيال رکندڙ خاڪو پيش ڪري ٿو، ته ٻئي طرف اهو وسيع پئماني تي غير جانبدار انصاف ۽ برابريءَ جي عالمي اصولن تي پورو لهڻ ۾ مڪمل طور تي ناڪام ٿئي ٿو. اسان جو سماج پنهنجن ماڻهن جي سنڀال ڪرڻ ۾ ته انتهائي حساس ۽ تيز آهي، پر انهن مسڪينن جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۾، جيڪي اسان جي ذات جي دائري کان ٻاهر آهن، اسان پٿر دل ٿي وڃون ٿا.
اڄوڪي دور جو سڀ کان وڏو چئلينج اهو ناهي ته اسان پنهنجي صدين پراڻي ان سماجي سهاري کي مڪمل طور تي ڊاهي ڇڏيون، پر اصل گهرج ان ڳالهه جي آهي ته اسان برادريءَ جي ان گرمجوشي، پنهنجائپ ۽ احساس کي ان خانداني خول مان ڪڍي وسيع ۽ غير جانبدار سماجي ادارن ۾ ڪيئن منتقل ڪريون. اسان کي هڪ اهڙي جاندار قيادت ۽ سياسي ماحول جي ضرورت آهي، جيڪا ميرٽ کي هر حال ۾ مٿانهون رکي، مختلف برادرين جي وچ ۾ کليل ۽ بي باڪ بحث مباحثي کي همٿائي، ۽ انسان جي سڃاڻپ سندس پويان لڳل ذات بدران سماج لاءِ سندس ڪيل عملي ڪردار جي بنياد تي ڪري. ڇا اسان رڳو پنهنجي جذباتي رشتن جي تڪين تي سمهي رهڻ پسند ڪنداسين، يا آخرڪار پنهنجي خانداني ديوارن کي ڪيرائي هڪ اهڙو شفاف ۽ وسيع معاشرو اڏڻ جي همت ڪنداسين، جتي انصاف جو ترازو رڳو رت جي رشتن جو محتاج نه هجي پر هر انسان جي حقن جو ضامن هجي؟
***