پاڪستاني سياست جي عظيم ٿيٽر هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي سڀ کان وڌيڪ جسورانه، ۽ شايد آخري غلط فهميءَ ۽ فاش غلطيءَ لاءِ سنڌ جي ڌرتيءَ کي چونڊيو آهي.
فيلڊ مارشل عاصم منير، تمغن ۽ اعزازن جي ان ڪهڪشان سان سينگاريل آهي، جيڪا ڪنهن رزميه جنگ جي فتح کان وڌيڪ بيوروڪريسيءَ جي مستقل مزاجي ۽ بقا جي شاهدي ڏئي ٿي. هو پنهنجي فوجي ڇانوڻيءَ جي اوچائين تان هن ٽٽل ڦٽل جمهوريه جو جائزو وٺي رهيو آهي.
غير آئيني ۽ ڊي فيڪٽو مطلق العنان اقتدار جي ڏيکاءَ، شان ۽ شوڪت ۾ گهيريل، هن دور جو وائسراءِ سنڌ جي نقشي تي نظرون ڄمائي ويٺو آهي؛ ۽ هو ان ئي پراڻي، مايوس ڪندڙ ۽ آمرانه مرڪزيت پسند خواهش کي هٿي ڏئي رهيو آهي، جنهن جو مقصد هميشه کان ورهائڻ، ٽڪرا ٽڪرا ڪرڻ ۽ اهڙيءَ ريت محڪوم بڻائي حڪمراني ڪرڻ آهي.
پر جتي هڪ طرف رياست جا ٽيڪس چور واپاري، سياسي انجنيئر ۽ ميڊيا جا اهي ڪارندا، جيڪي اسٽيبلشمينٽ جا ڪٺ پتلي ۽ ڳرا معاوضا وٺندڙ ترجمان آهن، پنهنجي قانون سازيءَ جا نشتر تيز ڪري رهيا آهن، اتي ٻئي طرف هو پاڻ کي مزاحمت جي هڪ خاموش، مضبوط ۽ هماليه جهڙي ڀت جي سامهون بي وس محسوس ڪري رهيا آهن.
قديم سنڌ، اها تهذيب، جنهن راولپنڊيءَ جي پهرين سر رکجڻ کان صديون اڳ سنڌو درياهه کي وهندي ڏٺو، اھا رڳو ڪنڌ جهڪائڻ کان انڪار ڪري ٿي.
اسٽيبلشمينٽ جا اهي جديد دور جا درٻاري پنهنجي ٽيليويزن اسٽوڊيوز ۽ ڪارپوريٽ بورڊ رومز ۾ ششدر ۽ حيران ويٺا آهن، ۽ ان حقيقت کان مفلوج ٿي ويا آهن ته جڏهن ڪا قوم اجتماعي طور انڪار جي وقار کي چونڊي وٺي ٿي، تڏهن فرمانبرداري کي مصنوعي طريقي سان پيدا نٿو ڪري سگهجي.
هن بند گهٽيءَ ۽ تعطل کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته معاصر پاڪستاني سياست جي عارضي ۽ کوکلي لفظي شور کي ڇڏي، تاريخ ۽ اصولِ، قانون جي انهن وڌيڪ گهري ۽ قديم حقيقتن ڏانهن رجوع ڪيو وڃي، جيڪي هن مسئلي جي اصل کي بيان ڪن ٿيون.
بليڪز لا ڊڪشنري (Black’s Law Dictionary) ڪنهن قوم جي تعريف ڪنهن نقشا ٺاهيندڙ جي مرضيءَ مطابق ڪڍيل لڪيرن سان نٿي ڪري، پر انسانن جي اهڙي الڳ ۽ متحد جماعت طور ڪري ٿي، جيڪا گڏيل نسل، تاريخ، ٻولي ۽ ثقافت جي رشتن ۾ ڳنڍيل هجي، هڪ مخصوص جاگرافيائي خطي ۾ آباد هجي، تاريخي تسلسل برقرار رکندي هجي ۽ پنهنجي منفرد اجتماعي يڪجهتيءَ جو گهرو شعور رکي.
بين الاقوامي قانون جي معيارن جي روشنيءَ ۾، سنڌ رڳو ڪو انتظامي صوبو ناهي؛ اها هڪ بنيادي ۽ تاريخي وطن ۽ قوم آهي. ان جو جاگرافيائي وجود هڪ نامياتي ۽ فطري حقيقت آهي، جيڪا واديِ مهراڻ جي گود سان ڳنڍيل آهي. ان جي ٻولي تصوف جي اسرارن، صوفيانه وجدان ۽ ادبي عظمت جو هڪ شاهوڪار ۽ قديم خزانو آهي. ان جو معاشرو صدين جي گهراين ۾ جڙيل هڪ روادار، گهڻ رخو ۽ پرامن سماجي تاڃي پيٽو آهي.
سنڌي عوام جون امنگون، پنهنجي قدرتي وسيلن تي معاشي خودمختياري، ثقافتي بقا ۽ سياسي آزادي، ڪو انتهاپسند مطالبا نه آهن، پر هڪ الڳ ۽ متميّز قوميت جون بنيادي ۽ فطري خصوصيتون آهن.
گڏيل قومن جي چارٽر، خاص طور آرٽيڪل 1 تحت، حقِ خوداراديت کي عالمي امن لاءِ هڪ بنيادي ۽ ناگزير اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي. بين الاقوامي قانون هن حق کي ڪو جديد عيش يا آسائش نٿو سمجهي، پر انهن تاريخي قومن جي موروثي حق طور تسليم ڪري ٿو، جن جي منفرد سڃاڻپ ۽ سرزمين کي منظم، بيروني ۽ غاصبانه زوال جو نشانو بڻايو وڃي.
موجوده بحران جو الميو ۽ قيامت خيز طنز خود پاڪستان جي قيام جي شروعات ۾ ئي لڪل آهي.
جڏهن سنڌ هن نئين وفاق سان پنهنجو مقدر وابسته ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، تڏهن اهو فيصلو 1940ع جي قراردادِ لاهور جي واضح، سنجيده ۽ پختن اصولن جي بنياد تي ڪيو ويو هو. ان بنيادي سياسي معاهدي ۾ ڪنهن اهڙي انتهائي مرڪزيت پسند، ڇانوڻيءَ جي اثر هيٺ هلندڙ عفريت جو تصور نه هو، جيڪو خاموش ۽ پٺتي پيل طبقن تي پنهنجون شرطون مڙهي؛ ان ۾ واضح طور تي ”خودمختيار “ وفاقي وحدتن جي هڪ گڏيل وفاق جو واعدو ڪيو ويو هو.
اهو هڪ رضاڪارانه عهد هو؛ برابريءَ جي بنياد تي قائم ٿيل هڪ مقدس پيمان هو.
ڏهاڪن کان پوءِ، اهو معاهدو هاڻي مڪمل طور تي پاش پاش ٿي چڪو آهي. ان جا واعدا هڪ کان پوءِ ٻي فوجي آمريت، معاشي استحصال ۽ هڪ پُرتشدد يڪسانيت پيدا ڪرڻ جي اڻ لچڪ خواهش جي پيرن هيٺان لتاڙجي مٽيءَ ۾ ملي ويا آهن، جڏهن ته هي وفاق هڪ اهڙو خوبصورت گلدستو ٿيڻ گهرجي ها، جتي تنوع کي بقا ۽ احترام حاصل هجي ها.
جڏهن ڪنهن وفاق جي بنيادي ۽ تاسيسي معاهدي کي هڪ غالب ڌر منظم طريقي سان ڦاڙي ڇڏي، تڏهن اصل قانوني ذميواريءَ جي نوعيت ئي تبديل ٿي وڃي ٿي.
فطري قانون ۽ بين الاقوامي انصاف جي اصولن جي نظر ۾، ٽٽل عهد مظلوم ڌر کي فرمانبرداريءَ جي زنجيرن کان آزاد ڪري ٿو، ۽ کيس نئون معاهدو ڳولڻ يا گڏيل قومن جي عالمي ڇت هيٺ پنهنجي بنيادي حقِ خوداراديت جو مطالبو ڪرڻ جو موروثي حق واپس ڏئي ٿو.
وليم ڊيلريمپل (William Dalrymple) شايد هن موجوده تعطل کي سلطنتن جي تاريخ جي ان ڊگهي ۽ ڏکوئيندڙ باب جي تسلسل طور ڏسي، جنهن ۾ حڪمران انهن سرزمينن جي گهري جڙن کي سمجهڻ ۾ ناڪام رهندا آهن، جن تي هو حڪمراني ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.
ماضيءَ جي عظيم پر مختصر عرصي تائين قائم رهندڙ سلطنتن وانگر، موجوده پاڪستاني اسٽيبلشمينٽ به ان وهم ۽ سراب ۾ مبتلا آهي ته خام طاقت، ميڊيا جي يلغار ۽ سياسي ڪٺ پتلين جي مقرريءَ ذريعي ڪنهن تهذيب جي روح کي ڳاري سگهجي ٿو. پر سنڌ هڪ اهڙو منظرنامو آهي، جتي سندس پنهنجي بقا، مزاحمت ۽ استقامت جا نشان ۽ يادون هر هنڌ پکڙيل آهن.
سندس مزاحمت شور شرابي يا هيجان انگيز ناهي؛ ان ۾ ان درياهه جهڙو خاموش، باوقار ۽ غير متزلزل وزن آهي، جيڪو کيس زندگي بخشي ٿو.
فيلڊ مارشل منير ۽ سندس ششدر صلاحڪارن جو حلقو جبر ۽ ڏاڍ جا اوزار، ٽيليويزن جون لهرون ۽ سياسي ابن الوقتن جون عارضي وفاداريون ته پنهنجي قبضي ۾ رکي سگهي ٿو، پر انهن وٽ ان عنصر جي شديد کوٽ آهي، جيڪو ڪنهن قوم کي ورهائڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ ضروري هوندو آهي، اخلاقي جواز ۽ اخلاقي برتري.
سنڌ کي ورهائڻ جي ڪوشش ۾، رياست صرف ايترو حاصل ڪيو آهي ته سنڌي عوام کي ٻيهر ياد ڏياري ڇڏيو آهي ته هو ڪير آهن، ڪٿان آيا آهن ۽ انسانن ۽ قومن جي قانونن تحت سندن حق ڇا آهن.
فيلڊ مارشل منير وٽ تمغا، جاہ و جلال ۽ عارضي طاقت ٿي سگهي ٿي، پر سنڌ تاريخ جي يادگيري، قانون ۽ هن ڌرتيءَ جي اصل روح جي امين آهي.
***