مصنوعي ذهانت تيزيءَ سان ويهين صديءَ جي آخر ۽ ايڪويهين صديءَ جي سڀ کان اهم ۽ فيصلائتي ٽيڪنالاجي بڻجي رهي آهي. اها نه رڳو معاشي طاقت جي توازن کي تبديل ڪري رهي آهي، پر فوجي صلاحيت، عالمي مقابلي ۽ سياسي نظرين جي رخ کي به نئين سر ترتيب ڏئي رهي آهي. جنهن قوت کي مصنوعي ذهانت جي ميدان ۾ اڳواڻي حاصل ٿيندي، ممڪن آهي ته اها ئي مستقبل جي عالمي نظام جي شڪل متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري.
تازو هڪ انٽرويو ۾ ايلن مسڪ جو چوڻ هو ته ايندڙ پنجن سالن اندر مصنوعي ذهانت عالمي پيداوار جي نظام ۾ بنيادي انقلاب آڻي ڇڏيندي. سندس خيال موجب، مصنوعي ذهانت پيداوار ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ ايترو ته وڏو اضافو آڻيندي، جو شيون وڏي مقدار ۾، گهٽ قيمت تي ۽ عام ماڻهن لاءِ آسانيءَ سان دستياب ٿي وينديون.
پر سينيٽر برني سينڊرز ان دعويٰ جي جواب ۾ ڪجهه بنيادي سوال اٿاريا. جيڪڏهن مصنوعي ذهانت لکين ماڻهن جون نوڪريون ختم ڪري ڇڏي، ته اهي بيروزگار ماڻهو پنهنجن خاندانن جو گذر سفر ڪيئن ڪندا؟ هو گهر جو ڪرايو، علاج، تعليم ۽ زندگيءَ جون ٻيون بنيادي ضرورتون ڪيئن پوريون ڪندا؟ ۽ جيڪڏهن ماڻهن وٽ مستقل آمدني ئي نه رهندي، ته پوءِ مصنوعي ذهانت جي پيدا ڪيل ان بي پناهه دولت ۽ سامان کي خريد ڪير ڪندو؟
اهي سوال اسان کي هن بحث جي اصل مرڪز تائين وٺي وڃن ٿا: مصنوعي ذهانت مان پيدا ٿيندڙ بي پناهه دولت جو مالڪ ۽ اختيار رکندڙ ڪير هوندو؟ ۽ ان کان به وڌيڪ اهم سوال اهو آهي ته اها دولت ورهائبي ڪيئن؟ حقيقت ۾ اهو ساڳيو بنيادي سوال آهي، جيڪو صنعتي سرمائيداريءَ جي اڀار واري دور ۾ ڪارل مارڪس اٿاريو هو. مارڪس لاءِ اصل مسئلو رڳو پيداوار جي وڌڻ جو نه هو، پر ان اضافي دولت جي ورڇ جو هو، جيڪا پيداوار جي وسيلن مان جنم وٺندي هئي. اڄ مصنوعي ذهانت انهيءَ پراڻي بحث کي هڪ نئين ٽيڪنالاجيءَ واري پسمنظر ۾ ٻيهر زنده ڪري ڇڏيو آهي.
تاريخ اسان کي هتي هڪ اهم سبق ڏئي ٿي. هر وڏي ٽيڪنالاجيءَ واري انقلاب پيداوار ۾ واڌارو ضرور آندو آهي، پر ان سان گڏوگڏ معاشي اڻ برابري پاڻمرادو ختم نه ٿي آهي. ڪيترن ئي موقعن تي ٽيڪنالاجيءَ جا فائدا انهن ماڻهن تائين محدود رهيا، جيڪي ٽيڪنالاجي ۽ پيداوار جي وسيلن جا مالڪ هئا، جڏهن ته امير ۽ غريب جي وچ ۾ فاصلو وڌندو رهيو. مصنوعي ذهانت بي مثال خوشحالي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. پر جيڪڏهن سماج ان دولت ۽ موقعن جي منصفاڻي ۽ برابريءَ واري ورڇ جو ڪو نظام قائم نه ڪيو، ته رڳو پيداوار وڌڻ سان غربت ختم نه ٿيندي. ان جي ابتڙ، معاشي اڻ برابري وڌيڪ گهري ٿي سگهي ٿي ۽ لکين ماڻهو آهستي آهستي چند طاقتور ڪارپوريشنن ۽ دولتمند ماڻهن جي فيصلن جا محتاج بڻجي سگهن ٿا. ان ڪري انسانذات آڏو اصل چئلينج رڳو اهو ناهي ته وڌيڪ ڪيئن پيدا ڪجي؛ پر اهو آهي ته مصنوعي ذهانت مان پيدا ٿيندڙ غيرمعمولي دولت کي اهڙي نموني ڪيئن ورهايو وڃي، جو ان جو فائدو سماج جي سمورن طبقن تائين پهچي، نه ڪي رڳو ڪجهه مراعات يافته ماڻهن تائين.
سرحدن جي سلامتي يا ثقافتي سڃاڻپ؟
ايلن مسڪ پنهنجي انٽرويو دوران آمريڪا ۽ ٻين مغربي ملڪن جي سرحدن جي سلامتي بابت پڻ هڪ اهم ڳالهه ڪئي. ”غير محفوظ سرحدن“ مان سندس مراد ڪنهن فوجي حملي يا علائقائي قبضي جو خطرو نه هو، پر مهاجرن جي اچ وڃ هئي. سندس دليل اهو آهي ته مغربي سماجن جي معاشي ڪاميابي وڏي انگ ۾ مهاجرن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي ۽ خاص طور تي اهي ماڻهو، جيڪي سندس بيان ڪيل مغربي ثقافتي قدرن سان هم آهنگ ناهن، انهن جي وڏي پيماني تي آمد مغربي سماجن جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿي. هي دليل ڪو نئون ناهي. ان جون پاڙون سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ مغربي سياسي فڪر ۾ نظر اچن ٿيون.
سوويت يونين جي خاتمي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سياسي سائنسدان سيموئل پي. هنٽنگٽن پنهنجي مشهور 1993ع واري مضمون ”The Clash of Civilizations?“ ۾ اهڙو ئي خيال پيش ڪيو، جنهن کي پوءِ هن 1996ع ۾ پنهنجي ڪتاب ”The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order“ ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو.
هنٽنگٽن جو خيال هو ته سرد جنگ کان پوءِ واري دنيا ۾ تڪرار جو بنيادي سرچشمو نظريو ۽ معيشت نه، پر ثقافت ۽ تهذيب بڻجي سگهي ٿي.
هن فڪري ڍانچي تحت هنٽنگٽن جو خيال هو ته ثقافتي طور مختلف سماجن، خاص طور تي مسلم اڪثريتي ملڪن مان وڏي پيماني تي ٿيندڙ لڏپلاڻ مغربي ملڪن اندر ڇڪتاڻ پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ انهن جي ثقافتي يڪجهتي کي چئلينج ڪري سگهي ٿي.
هنٽنگٽن جا خيال انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، پر ساڳئي وقت انهن تي ڪيترن ئي دانشورن پاران سخت تنقيد پڻ ڪئي وئي. نقادن جو چوڻ هو ته هنٽنگٽن مختلف ثقافتن کي حد کان وڌيڪ سادو بڻائي پيش ڪيو، اسٽيريوٽائپ وڌايا ۽ اهڙو تصور پيدا ڪيو، ڄڻ ته مختلف تهذيبون فطري طور هڪ ٻئي سان ٽڪرائڻ لاءِ پيدا ٿيون هجن، جڏهن ته حقيقت ۾ اهي گڏجي رهي، هڪ ٻئي کان سکي ۽ وقت سان گڏ هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿي سگهن ٿيون.
انهن تنقيدن باوجود هنٽنگٽن جا خيال آمريڪا ۽ يورپ جي قدامت پسند سياست ۽ ساڄي ڌر سان لاڳاپيل ڪيترن ئي ٿنڪ ٽينڪن تي اڄ به اثرانداز ٿين ٿا. مهاجرن، قومي سڃاڻپ، گهڻ ثقافتي سماج ۽ سرحدن جي سلامتيءَ جا سوال گذريل ٽن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي کان مغربي سياسي بحث جو اهم حصو رهيا آهن.
ٽرمپ ۽ مهاجرن بابت پاليسي:
صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي مهاجرن بابت پاليسين کي به هن وسيع فڪري پسمنظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. پنهنجي پهرين صدارتي دور ۾ ٽرمپ انتظاميا ڪيترن ئي انتظامي حڪمن ذريعي ڪجهه اهڙن ملڪن جي شهرين جي آمريڪا ۾ داخلا محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي گهڻي حد تائين مسلم اڪثريتي ملڪ هئا. انهن قدمن تي فوري طور تي شديد تڪرار پيدا ٿيو. هزارين مسافر، جن ۾ صحيح آمريڪي ويزا رکندڙ ماڻهو ۽ ڪجهه قانوني مستقل رهواسي به شامل هئا، آمريڪا جي مختلف هوائي اڏن تي روڪيا ويا يا دير جو شڪار ٿيا.
ملڪ جي وڏن هوائي اڏن تي احتجاجي مظاهرا ٿيا ۽ ڪيترين وفاقي عدالتن انهن انتظامي حڪمن جي ڪجهه حصن کي روڪيو يا محدود ڪيو، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ اهم قانوني ۽ آئيني سوال پيدا ٿيا هئا.
ٻئي انتظاميا واري دور ۾، تنهن هوندي به، ٽرمپ مهاجرن بابت پاليسيءَ کي وڌيڪ وسيع ۽ منظم حڪمت عمليءَ ذريعي اڳتي وڌايو آهي. هن ڀيري رڳو اوچتن ۽ نمايان انتظامي حڪمن تي ڀاڙڻ بدران، سندس انتظاميا قانوني، انتظامي ۽ ضابطن واري نظام جي مختلف ذريعن کي استعمال ڪندي مهاجرن جي پاليسيءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. هن پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ته مسڪ جا تازا بيان رڳو سندس ذاتي مشاهدا ناهن. اهي ان وسيع فڪري روايت جي عڪاسي ڪن ٿا، جنهن 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مغربي قدامت پسند سوچ جي هڪ حصي تي اثر وڌو آهي. پر وڌيڪ اهم سوال اهو آهي ته ڇا هي فڪري ڍانچو اڄ جي پيچيده مسئلن جي صحيح تشريح ڪري ٿو، يا معاشي، سياسي ۽ سماجي مسئلن کي رڳو ثقافت ۽ سڃاڻپ جي سوالن تائين محدود ڪري ڇڏي ٿو؟
نقادن جو چوڻ آهي ته مهاجرت کي رڳو تهذيبي ٽڪراءَ جي عينڪ سان نٿو سمجهي سگهجي. معاشي اڻ برابري، عالمگيريت، روزگار جي منڊيءَ جون ضرورتون، آباديءَ ۾ تبديليون، عالمي جنگيون ۽ تڪرار، ۽ خود مغربي ملڪن جون پرڏيهي پاليسيون، اهي سڀ عنصر لڏپلاڻ جي رخ کي طئي ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جيڪڏهن ڌيان رڳو ثقافتي سڃاڻپ تي مرڪوز ڪيو وڃي، ته اهي پيچيده حقيقتون نظرانداز ٿي سگهن ٿيون ۽ اهڙيون پاليسيون جنم وٺي سگهن ٿيون، جيڪي لڏپلاڻ جي بنيادي سببن کي حل ڪرڻ بدران سمورين برادرين کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏين.
آخرڪار، موجوده بحث رڳو سرحدن جي سلامتيءَ جو بحث ناهي. اهو سماج جي ٻن مختلف تصورن جي وچ ۾ مقابلو آهي: هڪ تصور مهاجرت کي بنيادي طور ثقافتي خطرو سمجهي ٿو، جڏهن ته ٻيو قومي سلامتي، معاشي ضرورتن، انساني ذميوارين ۽ گهڻ رخي جمهوريت جي قدرن ۾ توازن پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. اڄ آمريڪا ۽ سڄي مغربي دنيا ۾ جاري سياسي بحثن کي سمجهڻ لاءِ هن فرق کي سمجهڻ انتهائي ضروري آهي.
مصنوعي ذهانت جي عالمي ڊوڙ ۽ چين
ايلن مسڪ هڪ ٻي اهم ڳالهه اها ڪئي ته ايندڙ ڪجهه سالن ۾ چين مصنوعي ذهانت جي ميدان ۾ دنيا جي اڳواڻي حاصل ڪرڻ جو امڪان رکي ٿو.
مسڪ جي نظر ۾ مصنوعي ذهانت جي اڳواڻي لاءِ ٻه شيون بنيادي اهميت رکن ٿيون: وڏي مقدار ۾ بجلي ۽ جديد سيمي ڪنڊڪٽر چِپس.
سندس چوڻ موجب، بجليءَ جي پيداوار ۾ چين کي اڳ ئي نمايان برتري حاصل آهي ۽ هن دعويٰ ڪئي ته چين جي موجوده بجليءَ جي پيداوار آمريڪا، ڀارت ۽ يورپ جي گڏيل پيداوار کان به وڌيڪ آهي. هن اهو پڻ تسليم ڪيو ته چين روبوٽڪس ۽ مصنوعي ذهانت جي ڪيترن ئي شعبن ۾ غيرمعمولي ترقي ڪئي آهي، جنهن کيس ايندڙ ٽيڪنالاجي انقلاب تي غالب اچڻ لاءِ مضبوط حيثيت فراهم ڪئي آهي. جيڪڏهن مسڪ جو اندازو درست آهي، ته پوءِ هڪ اهم جيوپوليٽيڪل سوال اسان جي سامهون اچي ٿو:
جيڪڏهن چين دنيا جي مصنوعي ذهانت جي سڀ کان وڏي طاقت بڻجي وڃي، جڏهن ته مغربي ملڪ غيرمغربي سماجن مان ٿيندڙ مهاجرت کي پنهنجي ثقافتي سڃاڻپ ۽ قومي سلامتيءَ لاءِ خطرو سمجهڻ لڳن، ته ان جا عالمي نظام تي ڊگهي مدي وارا اثر ڪهڙا ٿيندا؟
اهڙي سوچ شايد اڻڄاڻائيءَ ۾ هڪ اهڙي دنيا جي قيام کي تيز ڪري سگهي ٿي، جيڪا ”مغرب ۽ باقي دنيا“ جي ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي وڃي. جيڪي ملڪ پاڻ کي مغرب طرفان ناپسنديده يا حاشيي تي محسوس ڪندا، اهي فطري طور چين سان وڌيڪ ويجها سياسي، معاشي ۽ ٽيڪنالاجيءَ وارا لاڳاپا قائم ڪرڻ ڏانهن مائل ٿي سگهن ٿا.
نتيجي ۾ عالمگيريت بابت هڪ خارج ڪندڙ رويو مغربي اثر کي مضبوط ڪرڻ بدران عالمي جيوپوليٽيڪل ورهاست کي وڌيڪ گهرو ڪري سگهي ٿو ۽ ترقي پذير دنيا ۾ بيجنگ جي اثر رسوخ کي وڌائي سگهي ٿو.
آمريڪا، ڀارت ۽ طاقت جو نئون توازن
هي اسٽريٽجڪ خدشو آمريڪي پرڏيهي پاليسيءَ جي ڪجهه حلقن ۾ ڪيترن سالن کان موجود رهيو آهي. صدر جارج ڊبليو بش جي دور ۾ آمريڪا ۽ ڀارت وچ ۾ ٿيل تاريخي سول نيوڪليئر معاهدو اهڙو ئي هڪ اهم قدم هو. ان معاهدي کي وڏي پيماني تي واشنگٽن ۽ نئين دهليءَ وچ ۾ اسٽريٽجڪ لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ڀارت کي آمريڪا جي اڳواڻيءَ واري عالمي نظام سان وڌيڪ ويجهو آڻڻ جي ڪوشش طور ڏٺو ويو.
ان ئي دور ۾ واشنگٽن ڪواڊ (Quad) کي پڻ هٿي ڏني، جنهن ۾ آمريڪا، ڀارت، جاپان ۽ آسٽريليا شامل آهن. ان جو مقصد انڊو پئسفڪ خطي ۾ طاقت جو اهڙو توازن برقرار رکڻ هو، جيڪو آمريڪا لاءِ سازگار هجي. پر ڀارت جي پرڏيهي پاليسي اڃا تائين اسٽريٽجڪ خودمختياري جي اصول تي هلي رهي آهي. نئين دهلي واشنگٽن سان پنهنجي ڀائيواري کي نمايان طور وڌايو آهي، پر ساڳئي وقت چين سان مضبوط معاشي لاڳاپا برقرار رکيا آهن، مغربي پابندين باوجود روس کان تيل خريد ڪندو رهيو آهي ۽ ايران جهڙن ملڪن سان پڻ پنهنجا لاڳاپا قائم رکيا آهن، جن کي هو پنهنجي قومي مفادن لاءِ اهم سمجهي ٿو.
اهڙي پاليسيءَ آمريڪا جي ان ڊگهي حڪمت عمليءَ جون حدون واضح ڪري ڇڏيون آهن، جنهن تحت ڀارت کي مڪمل طور پنهنجي جيوپوليٽيڪل ڌر ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي وئي هئي.
اصل طاقت ڪنهن وٽ آهي؟
مسڪ انٽرويو دوران هڪ ٻي حيرت انگيز ڳالهه پڻ ڪئي. سندس خيال هو ته پارليامينٽون ۽ جمهوري حڪومتون هميشه طاقت جا آخري مرڪز ناهن هونديون. سندس مطابق، قومن ۽ عالمي نظام کي متاثر ڪندڙ ڪيترائي اهم فيصلا اڪثر اقتصادي اشرافيه جي هڪ محدود طبقي طرفان ڪيا ويندا آهن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ به طاقت جو اهڙو ئي ڍانچو موجود رهيو آهي. هن راءِ سان اتفاق يا اختلاف هڪ الڳ بحث آهي. پر اهم ڳالهه اها آهي ته مسڪ اڪيلو اهڙو خيال رکندڙ شخص ناهي.
آمريڪا جي ٽيڪنالاجي شعبي جي ڪجهه انتهائي بااثر شخصيتن، خاص طور ارب پتي ڪاروباري شخص پيٽر ٿائيل، به اهڙن خيالن کي وڌندڙ شدت سان پيش ڪيو آهي. ٿائيل جا سياسي ۽ فلسفياڻا خيال آمريڪا جي ٽيڪنالاجي دنيا ۾ اڀرندڙ نئين قدامت پسند تحريڪ تي نمايان اثر وجهي رهيا آهن. ٿائيل نه رڳو پيلنٽير ٽيڪنالاجيز جي باني ميمبرن مان هڪ آهي، پر هڪ بااثر سياسي مفڪر ۽ سيڙپڪار پڻ آهي.
هو نائب صدر جي. ڊي. وينس جو شروعاتي سرپرست ۽ مالي مددگار رهيو، جنهن وينس جي سياسي سفر کي اڳتي وڌائڻ ۾ مدد ڪئي ۽ اهڙي وسيع نيٽ ورڪ جي قيام ۾ ڪردار ادا ڪيو، جيڪو ٽيڪنالاجيءَ جي ڪاروباري شخصيتن کي آمريڪي سياست جي نئين قدامت پسند نسل سان ڳنڍي ٿو. اهو تعلق ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري ٿو ته سليڪون وئلي مان جنم وٺندڙ خيال آهستي آهستي آمريڪي سياست جي اعليٰ ترين سطحن تائين پهچي رهيا آهن.
پيلنٽير جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ايلڪس ڪارپ پنهنجي تازو شايع ٿيل ڪتاب ”The Technological Republic“ ۾ اهڙي ئي سوچ کي اڳتي وڌائي ٿو. هو وڌندڙ عالمي جيوپوليٽيڪل مقابلي جي پسمنظر ۾ آمريڪي رياست ۽ ملڪ جي وڏين ٽيڪنالاجي ڪمپنين وچ ۾ وڌيڪ ويجهي ڀائيواريءَ جي حمايت ڪري ٿو.
ٿائيل، ڪارپ ۽ مسڪ جي لکڻين ۽ عوامي بيانن کي گڏجي پڙهڻ سان هڪ اهڙي نئين فڪري دنيا جو خاڪو سامهون اچي ٿو، جنهن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، قومي سلامتي ۽ سياسي طاقت هڪ ٻئي سان وڌيڪ گهري نموني ڳنڍيل نظر اچن ٿا.
11 سيپٽمبر 2001ع جي دهشتگرد حملن کان پوءِ قائم ٿيندڙ پيلنٽير کي شروعاتي دور ۾ سي آءِ اي جي وينچر ڪيپيٽل اداري ۽ پيٽر ٿائيل جي اڳواڻيءَ ۾ خانگي سيڙپڪارن جي مدد حاصل هئي. اڄ اها ڪمپني آمريڪي حڪومت لاءِ ڊيٽا اينالٽڪس ۽ مصنوعي ذهانت واري سافٽ ويئر جي اهم فراهم ڪندڙن مان هڪ بڻجي چڪي آهي، جنهن جا اهم گراهڪ آمريڪي دفاع واري وزارت ۽ مختلف انٽيليجنس ادارا آهن.
”The Technological Republic“ ۾ ايلڪس ڪارپ جو دليل آهي ته جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي قومي سلامتيءَ جي چئلينجن کي منهن ڏيڻ لاءِ جمهوري حڪومتن سان وڌيڪ ويجهي سهڪار ڪرڻ گهرجي. هن نظرئي جا حامي ان کي چين جي تيزيءَ سان وڌندڙ ٽيڪنالاجي طاقت جي مقابلي لاءِ ضروري سمجهن ٿا. پر نقادن جو خيال آهي ته هي سوچ هڪ اهڙي وسيع نظرياتي منصوبي جو حصو آهي، جيڪو مغربي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽريٽجڪ طاقت جو هڪ الڳ بلاڪ قائم ڪرڻ چاهي ٿو ۽ دنيا کي مختلف تهذيبي ۽ جيوپوليٽيڪل ڌڙن جي مقابلي طور ڏسي ٿو.
مغرب جي اندر وڌندڙ اختلاف
پر تازن واقعن ان اتحاد کي به پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن جي ضرورت اهڙي حڪمت عمليءَ لاءِ آهي. صدر ڊونلڊ ٽرمپ جون ٽيرف پاليسيون، گرين لينڊ حاصل ڪرڻ بابت سندس بار بار تجويزون ۽ ڪينيڊا کي آمريڪا جي 51هين رياست بڻائڻ بابت سندس بيانن آمريڪا جي ڪيترن ئي پراڻن اتحادي ملڪن سان لاڳاپن کي ڇڪتاڻ جو شڪار بڻايو آهي. نتيجي طور ڪيترن يورپي ملڪن ۽ ڪينيڊا پنهنجي معاشي ڀائيوارين ۾ تنوع آڻڻ ۽ چين ۽ ڀارت جهڙن ملڪن سان واپار وڌائڻ جي ڪوشش شروع ڪئي آهي. بهرحال، هڪ ڳالهه واضح رهڻ گهرجي: اهي خيال آمريڪا جي قدامت پسند تحريڪ، ڪجهه ٿنڪ ٽينڪن ۽ ڪجهه بااثر ٽيڪنالاجي ڪاروباري شخصيتن جي سوچ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن کي آمريڪا جي قومي اتفاق راءِ يا آمريڪي پرڏيهي پاليسيءَ جي آخري ۽ طئي ٿيل حيثيت نه سمجهڻ گهرجي. آمريڪا ڊگهي عرصي کان دنيا ۾ پنهنجي ڪردار بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي کان مختلف فڪري ڌارائن جو گهر رهيو آهي.
اوباما جو مختلف تصور
صدر بارڪ اوباما، مثال طور، پنهنجي صدارت جي وڏي حصي دوران چين سان رابطي ۽ سهڪار جي پاليسي اختيار ڪئي.
وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته 2009ع ۾ قاهره يونيورسٽيءَ ۾ پنهنجي تاريخي خطاب دوران هن آمريڪا ۽ مسلم دنيا جي لاڳاپن کي نئين رخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.
اوباما چيو هو:”مان قاهره ان مقصد سان آيو آهيان ته آمريڪا ۽ دنيا جي مسلمانن وچ ۾ هڪ نئين شروعات لاءِ رستو ڳولجي؛ اهڙي رشتي جي، جنهن جو بنياد گڏيل مفاد ۽ باهمي احترام هجي، ۽ ان حقيقت تي هجي ته آمريڪا ۽ اسلام هڪ ٻئي جا مخالف ناهن ۽ نه ئي انهن لاءِ لازمي آهي ته اهي هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ هجن. ان جي بدران، اهي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ انصاف، ترقي، رواداري ۽ هر انسان جي وقار جهڙن گڏيل اصولن جا شريڪ آهن.“
بارڪ اوباما جي قاهره واري تقرير عالمي لاڳاپن جو هڪ بلڪل مختلف تصور پيش ڪيو؛ اهڙو تصور، جنهن جو بنياد مڪالمي، رابطي، باهمي احترام ۽ ان يقين تي هو ته ثقافتي ۽ مذهبي اختلاف لازمي طور تڪرار جو سبب نٿا بڻجن. پر اهو آمريڪي سياست اندر موجود واحد متبادل فڪري رستو به ناهي.
آمريڪا ڊگهي عرصي کان سياسي فڪر جي مختلف ڌارائن جو گهر رهيو آهي. هڪ طرف ڊونلڊ ٽرمپ جهڙين شخصيتن جي نمائندگي ڪندڙ ۽ سيموئل هنٽنگٽن، ايلن مسڪ، پيٽر ٿائيل ۽ ايلڪس ڪارپ جهڙن بااثر مفڪرن ۽ ٽيڪنالاجي اڳواڻن جي مختلف اندازن ۾ ظاهر ٿيندڙ قدامت پسند سوچ موجود آهي؛ ته ٻئي طرف ترقي پسند فڪر جي به هڪ مضبوط روايت موجود آهي.
سينيٽر برني سينڊرز ۽ ٻين ترقي پسند اڳواڻن مسلسل هڪ مختلف ترجيحن جي حمايت ڪئي آهي، جنهن ۾ معاشي انصاف، سماجي برابري، عالمي سهڪار ۽ سفارتڪاري کي وڌيڪ اهميت حاصل آهي.
ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جي ترقي پسند ڌر جو وڌندڙ اثر ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته آمريڪا جي مستقبل بابت بحث اڃا ختم ناهي ٿيو.
آمريڪا جو مستقبل ۽ دنيا جو نئون نقشو
آخرڪار، آمريڪا کي درپيش بنيادي سوال رڳو مصنوعي ذهانت، مهاجرت يا چين سان مقابلي تائين محدود ناهي.
اصل سوال ان کان گهڻو وسيع آهي:
ايڪويهين صديءَ ۾ آمريڪا پنهنجي سڃاڻپ ڇا سمجهندو ۽ دنيا ۾ پنهنجو ڪردار ڪهڙو ادا ڪندو؟
ڇا آمريڪا هڪ وڌندڙ گهڻ قطبي دنيا کي منهن ڏيڻ لاءِ اسٽريٽجڪ مقابلي، تحفظ پسندي ۽ تهذيبي ڇڪتاڻ کي اوليت ڏيندو؟يا هو عالمي خدشن ۽ سلامتيءَ جي مسئلن کي بين الاقوامي ڀائيوارين ۽ سفارتڪاريءَ ذريعي حل ڪندي رابطي، گڏيل بقا ۽ سهڪار جي رستي تي هلندو؟
ان سوال جو جواب رڳو آمريڪي اندروني سياست جو رخ طئي نه ڪندو، پر مستقبل جي عالمي نظام تي به گهرو اثر وجهندو. انهيءَ لحاظ کان 2028ع جي صدارتي چونڊ رڳو ٻن سياسي پارٽين يا سياسي شخصيتن جي وچ ۾ مقابلو نه هوندي. اها شايد آمريڪا جي دنيا ۾ ڪردار بابت ٻن متضاد تصورن جي وچ ۾ هڪ عوامي فيصلو پڻ بڻجي سگهي ٿي:
هڪ اهڙو تصور، جيڪو تحفظ، طاقت جي مقابلي ۽ اسٽريٽجڪ دشمنيءَ کي ترجيح ڏئي ٿو؛ ۽ ٻيو اهڙو تصور، جيڪو وڌندڙ هڪ ٻئي سان ڳنڍيل دنيا ۾ رابطي، ڳالهه ٻولهه، گڏيل بقا ۽ سهڪار کي وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. مصنوعي ذهانت، مهاجرت ۽ چين سان آمريڪا جا لاڳاپا بظاهر ٽي الڳ موضوع آهن. پر حقيقت ۾ اهي هڪ ئي وڏي سوال جا مختلف پاسا آهن:
ايڪويهين صديءَ جي عالمي نظام کي آخر ڪهڙي قسم جي سياسي سوچ ۽ طاقت جو ڍانچو شڪل ڏيندو؟
ان سوال جو جواب رڳو ٽيڪنالاجيءَ جي جدت يا معاشي طاقت تي منحصر نه هوندو، پر ان ڳالهه تي به دارومدار رکندو ته اهي طاقتور وسيلا آخر ڪهڙن سياسي نظرين ۽ انساني قدرن جي تابع ٿي استعمال ٿين ٿا.
***