ڇا اسٽبلشمنٽ وڌيڪ صوبا يا ننڍا يونٽ ٺاھڻ ۾ ڪامياب ٿيندي؟ اسٽبلشمنٽ پنھنجي پر يا آمريڪي پٺڀرائي تحت ڪا تبديلي آڻڻ چاھي ٿي؟ جي ھا ته ڪھڙي مفاد تحت؟ پاڪستان جي اندروني سياست ۾نون صوبن جو بحث نئون ناهي، پر ھي بحث ھر ڪجهه سالن بعد وري گرم ٿي وڃي ٿو. سوال آھي تھ:
1. ڪهڙا نوان صوبا / يونٽ گهرجن ٿا؟
هن وقت 4 مکيه مطالبا آهن، جن جو ذڪر پارليامينٽ ۾ به ٿي چڪو آهي: ڏکڻ پنجاب / سرائيڪي صوبو: بهاولپور، ملتان، ڊيرا غازي خان کي ملائي.
بهاولپور صوبي جي بحالي: 1970ع کان اڳ بهاولپور رياست هئي، ان جي بحالي جو مطالبو آئيني طور تي آسان سمجهيو وڃي ٿو.
• هزاره صوبو: خيبرپختونخواهه مان الڳ ڪرڻ جو مطالبو 2010ع کان اسيمبلي ۾ گونجي رهيو آهي.
• ڪراچي، شهري سنڌ يا اتر سنڌ: انتظامي بنيادن تي ڪراچي کي الڳ يونٽ بڻائڻ جو مطالبو، جنهن جي سخت مخالفت سنڌ ۾ ٿئي ٿي.
رياست ته هر صوبي کي 4 ننڍن انتظامي يونٽن يا صوبن ۾ ورهائڻ جي ڳالهه به ڪري ٿي. آئيني طور تي نوان صوبا ٺاهڻ لاءِ آرٽيڪل 239 تحت پارليامينٽ ۽ لاڳاپيل صوبائي اسيمبلي ۾ ٻه ٽهائي اڪثريت گهرجي، جيڪا ڪنهن به هڪ پارٽي وٽ نه آهي.
2. ڇا اسٽبلشمينٽ ڪامياب ٿيندي؟ هن بابت ٻه رايا آهن:
اسٽبلشمينٽ نوان صوبا ڇو چاهي ٿي - ان نظريي جا حامي چون ٿا،• ”انتظامي ڪنٽرول“ ننڍا صوبا گورننس ڪرڻ، وسيلا ورهائڻ ۽ سيڪيورٽي مئنيجمينٽ ۾ آسان آهن. پنجاب جي آبادي جي برتري کي ٽوڙڻ لاءِ ڏکڻ پنجاب ۽ بهاولپور. ساڳي طرح سنڌ ۾ ڪراچي-حيدرآباد ۽ اندرون سنڌ جي سياسي ڇڪتاڻ کي نئين انتظامي جوڙجڪ سان منظم ڪرڻ.
• قومپرستي کي ڪمزور ڪرڻ:
• وڏن صوبن ۾ مضبوط لساني قومپرستي جي سامهون ننڍا، انتظامي بنيادن تي صوبا هڪ جوابي حڪمت عملي سمجهيا وڃن ٿا.
3. صوبن کي ٽوڙي ننڍا صوبا ٺاھڻ ۾ ڇو ڪامياب ٿيڻ مشڪل آهي؟
ڪا به وڏي پارٽي پنهنجي صوبي کي ورهائڻ لاءِ تيار ناهي. پي ايم ايل_ ن ڏکڻ پنجاب تي، پي پي سنڌ جي ورهاڱي تي، ۽ خيبرپختونخواهه جون پارٽيون هزاره تي اندروني طور ورهايل آهن. سنڌ ۾ نون صوبن جو مطالبو سڌو سنئون سنڌ جي وحدت تي حملو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان وڏي عوامي مزاحمت پيدا ٿئي ٿي. اسٽبلشمينٽ پاڻ به کليل طور تي، هن ايجنڊا کي اون نه ڪندي، ڇاڪاڻ ته ان سان وفاق جي ڪمزور ٿيڻ جو تاثر وڌي سگھي ٿو. تنهن ڪري هو اڪثر ڪري سيڪريٽريٽ، ڊويزنل خودمختياري، يا مقامي حڪومتن واري وچ واري رستي کي اڳتي وڌائي، ڪي اھڙا ماڻھو تيار ڪرڻ جي ماھر پاليسي اپنائي ٿي، جيئن ڪجھھ ڏينھن کان مذھبي پيشوا پنھننجي پنھنجي اسٽيج تان اھو اعلان ڪن پيا تھ نوان يونٽ يا صوبا پاڪستان ۾ خوشحالي آڻيندا. تنهن ڪري مڪمل نوان صوبا ٺاهڻ ۾ ايسٽبلشمينٽ اڪيلي سر فيصلو ڪري ڪامياب نه ٿي سگهندي، جيستائين وڏين سياسي پارٽين جو اتفاق نه ٿئي. مرحليوار، ننڍا انتظامي يونٽ يا بهاولپور ۽ هزاره جهڙا گهٽ تڪراري ڪيس پهريون قدم ٿي سگهن ٿا.
4. ڇا ان جي پٺيان آمريڪي پٺڀرائي آهي؟
هن وقت تائين ڪنهن به مستند دستاويز، آمريڪي پرڏيهي پاليسي بيان، يا ڪانگريس جي رپورٽ ۾ پاڪستان ۾ نوان صوبا ٺاهڻ جو ڪو سڌو مطالبو سامهون نه آيو آهي. پر اندازو آھي ته آمريڪا به چاھي ٿو ته نون صوبن يا ننڍن انتظامي يونٽن سان عوامي سياست ورهائجي ويندي ۽ سرمائيدارانھ رياست مضبوط ٿيندي. آمريڪا جا پاڪستان ۾ ٻه مکيه مفاد رهيا آهن:
1. استحڪام ۽ سيڪيورٽي: هڪ ڪمزور وفاق بدران هڪ مستحڪم وفاق جيڪو دهشتگردي کي ڪنٽرول ڪري سگهي.
2. انتظامي سڌارا: آمريڪا ۽ ٻيا ڊونر ادارا هميشه، مقامي حڪومتون ۽ گڊ گورننس جي حمايت ڪندا آهن، پر ان جو مطلب صوبا ٽوڙڻ نه، پر اختيار هيٺ آڻڻ آهي. جيڪي ماڻهو آمريڪي سازش جي ڳالهه ڪن ٿا، انهن جو دليل اهو آهي ته ننڍا، ڪمزور يونٽ وڌيڪ آساني سان ٻاهرين اثر قبول ڪن ٿا ۽ چين جي اثر کي روڪڻ لاءِ مفيد آهن. جڏهن ته ٻيو رايو اهو آهي ته آمريڪا کي پاڪستان ۾ وڌيڪ انتشار ۾ ڪو به فائدو ناهي، ڇاڪاڻ ته ايٽمي ملڪ ۾ انتشار آمريڪا جي پنهنجي مفاد خلاف آهي. حقيقت اها آھي ته نون صوبن جو مطالبو مڪمل طور تي اندروني سياسي ۽ انتظامي آهي، اسٽبلشمينٽ ۽ سياسي پارٽين جي پنهنجي مفادن سان جڙيل آهي. ٻاهرين طاقتون ان کي سڌو نه ٿيون هلائين، پر جيڪڏهن ڪا وڏي آئيني تبديلي اچي ٿي ته اهي ان کي پنهنجي استحڪام واري مفاد جي نظر سان ڏسنديون.
سنڌ جي تناظر ۾ ڪهڙو پاسو وڌيڪ ڳڻتي جوڳو لڳي ٿو - انتظامي بهتري يا سنڌ جي وحدت وارو؟
انتظامي بھتري جو سوال صوبن کي ٽورڻ سان به نه ٿيندو. ھي معاملو سنڌ جي وحدت سان تعلق رکي ٿو. سنڌ جيڪا ملڪ کي ناڻو ڪمائي ڏئي ٿي، ان جي سياسي وحدت کي ٽوڙي اسٽبلشمنٽ ڪنٽرول ڪرڻ چاھي ٿي. سنڌ جي گيس، ڪوئلو، سمنڊ، پورٽ وغيره تي مرڪز ڪنٽرول ڪرڻ چاھي ٿو، جنھن ۾ سنڌ جون قومپرست پارٽيون رنڊڪ آھن. جي سنڌ ٽڪرا ٿي وئي ته سياسي طاقت ختم ٿي ويندي ۽ پنجاب يعني اسٽبلشمينٽ آسانيءَ سان پنھنجي مفاد لاءِ سڀ ڪجھھ ڪري سگھندي. سنڌ جي وحدت ئي اصل بحث جو مرڪز آهي . انتظامي سڌاري جي نالي ۾ وسيلن تي ڪنٽرول. اچو تھ ان جو بي لاگ تجزيو حقيقتن جي بنياد تي ڪريون:
1. سنڌ ملڪ کي ڇا ٿي ڏئي؟، اهو انڱن سان پيش ڪجي ٿو:
• گيس ۽ تيل: سنڌ ملڪ جي ڪل گيس جو لڳ ڀڳ 67 کان 71 سيڪڙو ۽ تيل جو 23 کان 56 سيڪڙو پيدا ڪري ٿي. هڪ ٻئي تخميني مطابق، سنڌ اڪيلي 70 سيڪڙو گيس ڏئي ٿي.
• ڪوئلو: ٿر ۾ 175 ارب ٽن ڪوئلو آهي، جتان هن وقت 3500 ميگاواٽ کان وڌيڪ بجلي نيشنل گرڊ ۾ وڃي ٿي.
• سمنڊ ۽ پورٽ: ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم مان ملڪ جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ واپار ٿئي ٿو. ان ڪري سنڌ سيلز ٽيڪس آن سروسز ۽ ڪسٽم جو وڏو حصو ڏئي ٿي. 18 هين ترميم کان اڳ قدرتي وسيلن جي رائلٽي جو 88.5 سيڪڙو مرڪز کڻندو هو، 18 هين ترميم کان پوءِ اهو اختيار صوبن ڏانهن ويو. آرٽيڪل 158 موجب، جنهن صوبي ۾ گيس نڪري ٿي، ان جو پهريون حق آهي.
2. سنڌ جي وحدت واري ڳالهه ۾ ڪيترو وزن آهي؟
الف. جيڪڏهن سنڌ کي ٽن حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو، مثال طور اتر سنڌ، ڪراچي، ۽ ٿر، حيدرآباد ته ان جي اين ايف سي ۾ گڏيل سوديبازي ختم ٿي ويندي. هن وقت سنڌ هڪ يونٽ طور 23-24 سيڪڙو اين ايف سي وٺي ٿي، ٽٽڻ سان اهو حصو ورهائجي ويندو.
ب. اسيمبلي ۽ سينيٽ ۾ سنڌ جو بلاڪ ووٽ ٽٽي ويندو، جنهن سان مرڪز لاءِ قانونسازي آسان ٿي ويندي.
ت. وسيلن جو ڪنٽرول عملي طور تي وفاقي ادارن جهڙوڪ OGDC, PPL, پورٽ قاسم اٿارٽي وٽ اچي ٿو. ننڍا صوبا مالي طور تي ڪمزور هوندا ۽ وڌيڪ وفاق تي دارومدار رکندا.
3. ٻئي طرف، نون صوبن جي حامين جو موقف:
الف. وڏو صوبو انتظامي طور تي ناڪام آهي. ڪراچي جو پاڻي، روڊ، گيس جا مسئلا لاڙڪاڻي يا مٺي ۾ ويٺل وزير اعليٰ حل نٿو ڪري سگهي.
ب. وسيلن تي ڪنٽرول جو مسئلو صوبو ٽوڙڻ سان نه، پر 18 هين ترميم تي عمل نه ڪرڻ سان آهي. نئون صوبو به ساڳيو آئيني تحفظ رکندو.
ت. آخر ڇا ٿيڻ گھرجي ۽ ڇا ٿيندو؟
انتظامي بهتري ۽ وسيلن تي ڪنٽرول ٻه الڳ الڳ شيون آهن، پر پاڪستان ۾ ٻنهي کي گڏ ملايو وڃي ٿو. حقيقت اها آهي ته سنڌ کي ٽوڙڻ سان انتظامي بهتري خودبخود نه ايندي. جيڪڏهن اختيار هيٺين سطح تي ضلعي حڪومتن، ميئر سسٽم ڏانهن نه ٿو وڃي، ته هڪ وڏي سيڪريٽريٽ جي جاءِ تي ٽي ننڍا سيڪريٽريٽ ٺهندا، پر ڪرپشن ۽ نااهلي جو ڍانچو ساڳيو رهندو، ۽ ٻي حقيقت اها به آهي ته سنڌ جي وحدت کي ٽوڙڻ جو سياسي خرچ تمام گهڻو آهي. 1970 کان وٺي سنڌ ۾ ڪنهن به حڪومت، ايستائين جو فوجي حڪومت به، سنڌ جي وحدت کي هٿ لائڻ جي ڪوشش نه ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان سنڌ جي سڀني مکيه ڌرين - پي پي، جي ڊي اي، قومپرست پارٽيون هڪ پيج تي اچي وڃن ٿيون. ان مزاحمت کي ڪنٽرول ڪرڻ مرڪز لاءِ معاشي فائدي کان وڌيڪ نقصانڪار ٿي سگهي ٿو. ان ڪري عملي طور تي اسٽبلشمينٽ جو هن وقت جو طريقو سڌو سنئون صوبو ٽوڙڻ نه، پر ٽي شيون ڪرڻ آهي:
1. 18 هين ترميم کي نرم ڪرڻ جي ڪوشش: اين ايف سي کي روڪڻ، وسيلن تي وفاقي پاليسي مسلط ڪرڻ.
2. ڪراچي کي وفاقي انتظام هيٺ آڻڻ جا وقتي مطالبا: جهڙوڪ آرٽيڪل 140A تي عمل جي نالي ۾.
3. قومپرست پارٽين کي ڪمزور ڪرڻ: جيئن تہھ سنڌ جون قومپرست پارٽيون رنڊڪ آهن، ان ڪري انهن جي ووٽ بئنڪ کي ورهائڻ.
جيڪڏهن سنڌ واقعي ٽٽي ٿي ته ان سان پنجاب يا اسٽبلشمينٽ جو سڌو قبضو آسان نه ٿيندو، پر سنڌ جي پنهنجي سياسي طاقت، جيڪا هن وقت ملڪ جي ٻي وڏي بلاڪ طور ڳالهائي ٿي اها ضرور ٽڪرا ٽڪرا ٿي ويندي. اهو ئي سبب آهي جو سنڌ ۾ عام ماڻهو ان کي وسيلن جي نه، پر سڃاڻپ ۽ بقا جي جنگ سمجهي ٿو. آخر ڪهڙو ماڊل سنڌ جي وحدت کي قائم رکي به انتظامي بهتري ڏئي سگهي ٿو ؟ بلدياتي نظام ئي اهو وچ وارو رستو آهي، جيڪو سنڌ جي وحدت به بچائي سگهي ٿو ۽ انتظامي بهتري به آڻي سگهي ٿو، پر پاڪستان ۾ اهو ئي نظام سڀ کان وڌيڪ ڪمزور رکيو ويو آهي.
سنڌ جو موجوده بلدياتي نظام ڇا آهي؟
آئين جي آرٽيڪل 140-A ۾ 18 هين ترميم کان پوءِ لکيو ويو ته صوبا پنهنجا اختيار سياسي، انتظامي ۽ مالي طور تي بلدياتي نمائندن ڏانهن منتقل ڪندا. پر سنڌ ۾ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013 تحت اهو نه ٿيو. صوبي کي خودمختياري ته ملي، پر صوبي اڳتي ضلعن ڏانهن اختيار منتقل نه ڪيا. ڪراچي جي ميئر وٽ عملي طور تي شهر جي صرف 12 سيڪڙو حصي جو ڪنٽرول آهي. اهم ادارا KMC کان کسي ويا، سنڌ بلڊنگ ڪنٽرول اٿارٽي (SBCA)، ماسٽر پلان، ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج بورڊ، لياري ۽ ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ بورڊ، سڀ صوبائي حڪومت وٽ آهن. ميئر 2 ڪروڙ کان مٿي جو ڪو به ترقياتي منصوبو به شروع نٿو ڪري سگهي. ان جو نتيجو اهو آهي ته چونڊيل ڪائونسل وٽ نه پئسو آهي، نه اختيار. ڇو بلدياتي نظام ناڪام ڪيو ويو؟ هن ۾ ٻن ڌرين جو مفاد آهي:
1. صوبائي حڪومت جو خوف: پي پي يا ن ليگ جهڙيون وڏيون پارٽيون ڊڄن ٿيون ته جيڪڏهن ميئر کي مڪمل اختيار مليا ته ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۾ ٻي طاقت جو مرڪز ٺهي ويندو.
2. اسٽبلشمينٽ جو ماڊل: مشرف واري دور ۾ بلدياتي نظام مضبوط هو، ڇاڪاڻ ته ان سان سڌو سنئون ضلعي ناظم وفاق سان ڳنڍيل هوندو هو ۽ صوبائي حڪومتون ڪمزور ٿينديون هيون. ان ڪري سياسي پارٽيون مشرف واري نظام کي اسٽبلشمينٽ جو نظام سمجهي ختم ڪري ڇڏيو. هڪ بهتر ماڊل ڪهڙو ٿي سگهي ٿو، جيڪو سنڌ جي وحدت به بچائي؟ جيڪڏهن مقصد واقعي انتظامي بهتري آهي، نه ڪي سنڌ ٽوڙڻ، ته دنيا ۾ اهڙو ماڊل آهي:
3. صوبو هڪ رهندو، پر ضلعا بااختيار ٿيندا: هر ضلعي جو پنهنجو چونڊيل ميئر جيڪو SBCA، واٽر بورڊ، ترقياتي ادارن جو چيئرمين به هجي. 2023-24 واري ترميم ۾ ڪراچي ميئر کي اهو عهدو ڏيڻ جي ڳالهه ٿي آهي، پر اڃا عمل ناهي ٿيو.
4. مالي خودمختياري: • NFC وانگر صوبائي فنانس ڪميشن (PFC) - سنڌ جي بجيٽ جو 40 سيڪڙو سڌو ضلعن ڏانهن وڃي، جيئن صوبو وفاق کان وٺي ٿو.
5. وسيلن تي گڏيل ڪنٽرول: گيس، ڪوئلي، پورٽ جي رائلٽي جو حصو ان ضلعي ۾ خرچ ٿيڻ جو قانون، نه ته سڌو سنئون مرڪز وٽ.هن ماڊل سان سنڌ جي وحدت به قائم رهندي، ڇاڪاڻ ته صوبائي اسيمبلي ۽ سنڌ جو نالو هڪ ئي رهندو، پر ڪراچي وارو پنهنجو ڪچرو، پاڻي، روڊ پاڻ سنڀاليندو، لاڙڪاڻي وارو پنهنجو، ٿر وارو پنهنجو. نون صوبن جو مطالبو اصل ۾ انتظامي بهتري لاءِ نه، پر سنڌ جي گيس، ڪوئلي ۽ سمنڊ تي مرڪزي ڪنٽرول لاءِ آهي.
سوال آھي تہھ سنڌ ۾ ميئر کي مڪمل بااختيار بڻائڻ سان پيپلز پارٽي ۽ ايم ڪيو ايم جهڙين پارٽين جي ڇڪتاڻ گهٽ ٿيندي يا وڌيڪ وڌندي؟
اھو ئي حل آھي ته سڀني کي ھڪ ٻئي سان تعاون ڪرڻو پوندو، جنھن سان ڇڪتاڻ گھٽ ٿيندي. دراصل ڇڪتاڻ تڏهن وڌندي آهي، جڏهن هڪ ڌر ٻي کي ختم ڪرڻ چاهي، ۽ ڇڪتاڻ تڏهن گهٽ ٿيندي آهي جڏهن سڀني کي گڏجي هلڻو پوي. سنڌ جي صورتحال ۾ تعاون جو مطلب ٽي ڳالهيون آهن:
1. اختيار جي ورهاست واضح هجي: صوبائي حڪومت وٽ تعليم، صحت، وڏا منصوبا. ميئر ۽ ضلعي چيئرمين وٽ پاڻي، صفائي، روڊ، بلڊنگ ڪنٽرول، مقامي ٽيڪس. جڏهن اختيار واضح هوندو ته تڪرار گهٽ ٿيندو.
2. پئسي جي ورهاست شفاف هجي: ڪراچي جو ميئر اهو نه چوي ته منهنجو پئسو لاڙڪاڻي ۾ خرچ ٿئي ٿو، ۽ لاڙڪاڻي وارو اهو نه چوي ته ڪراچي سڀ کائي وڃي ٿو. ان لاءِ هر ضلعي کي پنهنجي ڪمائي مان حصو قانوني طور تي ملي.
3. سڃاڻپ جو احترام: سنڌ جي وحدت برقرار رهي، پر ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻي جي مقامي سڃاڻپ ۽ مسئلن کي به تسليم ڪيو وڃي. ماڻهو کي پنهنجي گهٽي جو فيصلو پنهنجي شهر ۾ ٿيندو نظر اچڻ گهرجي، نه 400 ڪلوميٽر پري. جيڪڏهن بلدياتي نظام کي صحيح نموني بااختيار ڪيو وڃي ته پوءِ نه نوان صوبا ٺاهڻ جي ضرورت پوندي، نه اسٽبلشمينٽ کي مداخلت جو جواز ملندو، ۽ نه ئي سنڌ جي وسيلن - گيس، ڪوئلي، پورٽ تي ڪنھن جي اک رھندي. هر ڪو پنهنجي حصي جو پاڻ مالڪ ھوندو.
***