حشر پڙ/دارسر پڙ /اولڊٿاڻو
ملير جو ھي اھم تاريخي ماڳ مڪان اڳوڻي دور ۾ حشر پڙ موجوده دور ۾ داسر پڙ ۽ اولڊٿاڻي سان مشھور آھي. ھڪ ماڳ آھي، پر ٽن مختلف نالن سان پڪاريو ۽ ياد ڪيو وڃي ٿو. ھي ماڳ ملير سٽي کان چئن ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي واقع آھي، جتي سنڌين ۽ بلوچن جا گڏيل ڳوٺ آھن ۽ ڪافي سالن کان گڏ رھن ٿا، جنھن جي ڪري ھتي جا سنڌي ڳالھائيندڙ به بلوچي ڳالھائين ٿا، جنھن ۾ خاصخيلي قبيلي جي اڪثريت زياده آھي. انھي تاريخي ماڳ مڪان کان ٿورو پھريان قديم درگاه مھر علي شاهھ مست بخاري جي به آھي، مقامي ماڻھن جي معلومات کان خبر ملي ته، ھي بزرگ اصل ۾ ضلعي ٺٽي جي بخاري سيدن مان ھو، جڏھن ٺٽو تباهھ ٿيو ته ھزارن جي تعداد ۾ ھتان مالوند ماڻھو لڏپلاڻ ڪري ملير جو رخ ڪيو.
ھن بزرگ به پنھنجي پوري خاندان سميت ملير جي ماڳ حشر پڙ جي ڀر ۾ رھائش اختيار ڪئي. ھي مست ملنگ انسان ھو، پوري ملير ۾ پيادل گھمندو ھو، مقامي ماڻھو ان کي مست چوندا ھئا. سندس وفات کان پوءِ سندس پولڳن مريدن سندس وڏو مقبرو ٺھرايو، جتي اڳ ۾ قاسم علي شاهھ قبرستان موجود ھو، جيڪو ھاڻي وڏي درگاهھ جو روپ وٺي ويو آھي. ھر سال سندس عرس به ٿيندو آھي، جنھن ۾ راڳ رنگ جي محفل کان علاوه ملاکڙو به ٿيندو آھي، جيڪو ڄام ڳوٺ جي اسڪول جي ميدان اڳيان علائقي جي معززين جي نگراني ۾ ٿيندو آھي، جتي سنڌ جا مشھور ملھھ پھلوان اچي گڏ ٿيندا آھن ۽ ھي ملاکڙو ٽي ڏينھن جاري رھندو آھي.
حشرپڙ/داسر پڙ:
ھتي جا وڏا بزرگ چون ٿا ته ھن ھنڌ تي انگريز دور کان به اڳي شھر جي مختلف علائقن مان مومن اچي گڏ ٿيندا ھئا، خاص طور تي ڏھين محرم تي وڏو ميڙ گڏ ٿيندو ھو ۽ اھي مومن باهھ جو وڏو مچ ٻاري ماتم ڪندا ھئا، اھو سلسلو ڪافي سالن تائين جاري رھيو، وقت ۽ حالتن جي تبديل ٿيڻ ۽ بلوچستان مان جدگال قبيلي جي لڏپلاڻ ملير ڏانھن شروع ٿي ته حشر پڙ جي پاسي ۾ آبادي ٿيڻ شروع ٿي، جتي سنڌين ۽ بلوچن جي ڳوٺن جا بنياد پوڻ شروع ٿيا. آبادي جي وڌڻ ڪري ساليانو ماتم به ختم ٿي ويو، مومنن ھتي اچڻ ڇڏي ڏنو. ان جا ڪھڙا سبب ھئا آبادي جي ڪري يا ٻيو ڪو اھم سبب، ان جا ڪارڻ معلوم نه ٿي سگھيا آھن. بلوچن جي اڪثريتي آبادي جي ڪري ان ماڳ کي بلوچي زبان ۾ داسر پڙ سڏڻ لڳا. سنڌي ۾حشر پڙ ته بلوچي زبان ۾ داسر پڙ مشھور ٿي ويو. موجوده دور ۾ ان ماڳ تي صرف الم لڳل آھي، جيڪو نشاني جي طور تي قائم آھي. جنھن کي ڀر واري درگاه مھر شاه بخاري جا معتقد سنڀاليندا ٿا اچن، پر جئين اڳ ۾ ساليانو ماتم ٿيندو ھو، اھو آبادي جي قائم ٿيڻ کان پوءِ ڪونه ٿو ٿئي.
اولڊ ٿاڻو:
انھي ساڳئي ماڳ کي اولڊ ٿاڻو جي نالي سان به لکيو ۽ پڪاريو وڃي ٿو، ملير جي روينيو رڪارڊ ۾ ديھھ ٿاڻو به آھي، جيڪا ديھھ پندرنھن کن ڳوٺن تي مشتمل آھي. موجوده دور ۾ سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندڙ ۽ بس اسٽاپ ۽ آبادي اولڊ ٿاڻي جي نالي سان مشھور مقبول آھي، ان جي باري ۾ ڄاڻ ملي ته انگريز جڏھن ڪراچي تي قابض ٿيا ته ھنن ملير جو به رخ ڪيو، جتي ھنن ملير سٽي کان ويھن ڪلوميٽرن تي گھاٽي ٻيلي ۾ ھڪ ريسٽ ھائوس ٺھرايو ھو، جيڪو ريسٽ ھائوس سان گڏ سب جيل به ھوندو ھو، خاص ڪري ان دور ۾ سياسي اڳواڻن کي ھن ريسٽ ھائوس ۾ نظر بند ڪيو ويندو ھو. موجوده دور ۾ اھو ريسٽ ھائوس واٽر بورڊ وارن جي قبضي ۾ آھي، اتي ڀر ۾ انھن جون آفيسون آھن. ان ڪري ئي ھنن ريسٽ ھائوس کان پري ويران علائقي ۾ جتي حشر پڙ ھو، ان جي ڀر ۾ ننڍي فوجي چوڪي قائم ڪئي ھئي، جيڪا پوءِ انگريزن جي وڃڻ کان پوءِ ڊاھي وئي، پر ان جو نالو مقامي ماڻھن انگريزي ٻولي ۾ ئي رکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ان کي انگريزن ئي قائم ڪيو ھو، انھن جي ئي يادگار ھئي، ان ڪري مقامي ماڻھو ان فوجي چوڪي کي اولڊٿاڻو ئي چوڻ لڳا ۽ اڄ ڏينھن تائين اھو ئي نالو قائم دائم آھي. ان ۾ڪابه تبديلي نه آئي، جڏھن ته ان جي ڀر ۾ بلوچ برادري جا ڪافي ڳوٺ آھن، جيڪي مختلف نالن سان آھن، پر اھو نالو مضبوط ۽ سرڪاري انگن اکرن ۾ محفوظ ٿي ويو .
ھتي جي يونين ڪاونسل به ان ئي نالي سان آھي، حڪومتي ڪابه اسڪيم ترقياتي ڪم ٿيندا آھن ته اھي به اولڊ ٿاڻي جي نالي سان ڪيا ويندا آھن.
گل حسن ڪلمتي پنھنجي ڪتاب ”ڪراچي جا لافاني ڪردار“ ۾ ھڪ ڪردار قادو مڪراني جو به آھي، ان ۾ صرف مختصر ذڪر ڪيائين ته قادو جڏھن احمد آباد کان سنڌ آيو ته، ڪراچي بندر تي سخت نگراني ھئڻ ڪري، ھو ملير جي علائقي اولڊٿاڻي ۾ آيو ۽ اتان اٺ جي سواري ڪري، لياري جو رخ ڪيائين جتان پوءِ گرفتار ٿيو، ان ۾ گل حسن صاحب اولڊٿاڻو جي تفصيل نه ڏني آھي.