تعليم ڪنهن به قوم جي ترقي، شعور ۽ خوشحالي جو بنيادي جز آهي. جنهن بہھ قوم ۾ تعليم ناهي، اها قوم اکين هوندي بھ ہ انڌي ليکي ويندي آهي. سنڌ تاريخي طور علم، ادب ۽ تهذيب جو مرڪز رهي آهي. قديم زماني ۾ موهن جو دڙي جهڙيون عظيم تهذيبون، هن ڌرتيءَ تي وجود رکنديون هيون، جيڪي علم، تنظيم ۽ فڪر جي علامت هيون. سنڌ جي سرزمين ڪيترن ئي عالمن، شاعرن ۽ مفڪرن کي جنم ڏنو، جن علم جي روشني کي پکيڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
افسوس سان اهو چوڻو پوي ٿو تہھ اڄ اسان جي تعليمي نظام کي ڪيترن ئي مسئلن مان هڪ وڏو مسئلو "ڪاپي ڪلچر" جو نظام آهي. ڪاپي ڪلچر مان مراد امتحانن ۾ ناجائز ذريعن نقل ڪري نمبر حاصل ڪرڻ آهي، جنهن سبب شاگردن جون حقيقي صلاحيتون نروار نہھ ٿيون ٿين. مختلف تعليمي رپورٽن ۽ سرويَن موجب، امتحانن ۾ نقل جا رجحان ڪيترن علائقن ۾ تعليم جي معيار کي متاثر ڪري رهيا آهن.
ڪاپي ڪلچر يا نقل ڪرڻ جو نقصان صرف شاگرد تائين محدود ناهي رهندو، پر اهو پوري سماج کي متاثر ڪري ٿو. جڏهن هڪ شاگرد محنت، قابليت ۽ علم بدران نقل جي ذريعي ڪاميابي حاصل ڪري ٿو تہھ پوءِ مقابلي، تحقيق ۽ تخليقي صلاحيتن جي اهميت گهٽجي وڃي ٿي ۽ اهو رڳو رٽي لڳائڻ جي چڪر ۾ لڳو پيو هوندو آهي. نتيجي طور اهڙا نوجوان عملي زندگيءَ ۾ گهربل مهارتن کان محروم رهجي ويندا آهن.
هن مسئلي جي ذميواري صرف اسڪولن يا استادن تي نہھ پر سماج جي مختلف طبقن تي پڻ عائد ٿئي ٿي. والدين پڻ پنهنجن ٻارن کي هر حال ۾ وڌيڪ نمبر ڏيارڻ جي خواهش ۾ اسڪولن يا ٻين ذريعن تي دٻاءُ وجهندا آهن. اهڙي رويي سان هو اڻڄاڻائي ۾ پنهنجي ٻارن جي مستقبل کي نقصان پهچائيندا آهن، ڇاڪاڻ تہھ حقيقي ڪاميابي محنت، ايمانداري ۽ قابليت سان حاصل ٿيندي آهي، نھ ڪي نقل ڪرڻ سان.
حقيقت اها آهي تہھ هر ٻار قدرتي صلاحيتن سان مالا مال هوندو آهي. جيڪڏهن کيس مناسب رهنمائي، محنت جو جذبو ۽ سٺو تعليمي ماحول ملي تہھ هو پنهنجي قابليت جي بنياد تي وڏي کان وڏي اداري تائين پهچي سگهي ٿو. نقل ذريعي حاصل ڪيل ڪاميابي عارضي هوندي آهي، جڏهن تھ محنت سان حاصل ڪيل علم زندگي ڀر ساٿ ڏيندو آهي.
انهيءَ مسئلي جي حل لاءِ ضروري آهي تہھ
تعليمي نظام کي وڌيڪ مضبوط ۽ شفاف بڻايو وڃي.
امتحاني نظام ۾ سخت نگراني کي يقيني بڻايو وڃي.
استادن جي تربيت ۽ احتساب کي بهتر ڪيو وڃي.
والدين ۾ شعور پيدا ڪيو وڃي تہھ هو ٻارن کي محنت ۽ ايمانداري جي سبق ڏين. جيئن شاگردن ۾ خود اعتمادي ۽ تحقيق جي صلاحيتن کي هٿي ڏني وڃي.
اهڙي طرح ڪاپي ڪلچر يا نقل سنڌ جي تعليم لاءِ هڪ سنگين خطرو آهي. جيڪڏهن اسان واقعي پنهنجي ايندڙ نسل کي مضبوط، باصلاحيت ۽ بااعتماد ڏسڻ چاهيون ٿا تھ نقل جي ثقافت کي ختم ڪري محنت، ايمانداري ۽ علم جي ثقافت کي فروغ ڏيڻو پوندو. اها ئي راھ سنڌ جي روشن مستقبل ۽ ترقي يافتہا سماج ڏانهن وٺي وڃي ٿي. محنت ڪرڻ سان هر ٻار باصلاحيت ۽ خوداعتماد بڻجي ويندو.
***