سنڌ جي تاريخي ۽ زرخيز ضلعي خيرپور مان هڪ اهم ۽ اميد ڀري خبر سامهون آئي آهي، جنهن نه رڳو سنڌ پر سڄي پاڪستان ۾ نئين اميد پيدا ڪئي آهي. تعلقي ڪنگري جي علائقي ۾، ڳوٺ واحد بخش مڱڻهار، ڳوٺ ريڍر جي ويجهو ۽ گمبٽ شهر کان تقريباً 7 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي، زمين جي گهراين ۾ موجود جيوٿرمل پاڻي (Geothermal Formation Water) ۾ ليٿيئم جي موجودگي جي ثابتي ملي آهي. هي دريافت مستقبل جي جديد دنيا لاءِ انتهائي اهميت رکندڙ معدنيات سان لاڳاپيل آهي، ڇاڪاڻ ته ليٿيئم کي اڄ جي دور ۾ “مستقبل جي توانائيءَ جي معدنيات” طور ڏٺو وڃي ٿو.
ليٿيئم هڪ اهڙو منفرد معدني عنصر آهي، جيڪو وزن ۾ انتهائي هلڪو، پر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت ۾ تمام طاقتور آهي. موجوده جديد دؤر ۾ موبائل فون، ليپ ٽاپ، اليڪٽرڪ گاڏيون، شمسي توانائيءَ جي ذخيرن ۽ ٻين جديد ٽيڪنالاجين ۾ استعمال ٿيندڙ بيٽرين جو اهم جزو ليٿيئم آهي. دنيا جڏهن ماحول دوست توانائي، برقي گاڏين ۽ صاف توانائيءَ جي نظام ڏانهن وڌي رهي آهي، تڏهن ليٿيئم جي اهميت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. جنهن طرح گذريل صديءَ ۾ تيل ۽ گئس عالمي معيشت جا اهم وسيلا رهيا، اهڙي طرح موجوده ۽ ايندڙ دور ۾ ليٿيئم کي توانائيءَ جي نئين انقلاب جو بنيادي عنصر سمجهيو وڃي ٿو.
قدرتي طرح ليٿيئم عام طور تي ٻن طريقن سان ملي ٿو. هڪڙو طريقو سخت پٿرن (Hard Rock Deposits) ۾ موجود ليٿيئم جو آهي، جيڪو اڪثر جبلن ۽ پهاڙي علائقن ۾ ملي ٿو. انهن پٿرن کي کوٽي، ٽوڙي ۽ ڪيميائي عمل ذريعي ليٿيئم حاصل ڪيو ويندو آهي. آسٽريليا، چين ۽ ٻين ملڪن ۾ ليٿيئم جي پيداوار جو وڏو حصو اهڙي طريقي سان حاصل ڪيو وڃي ٿو. ٻيو طريقو لوڻياٺي زير زميني پاڻي (Brine) مان ليٿيئم حاصل ڪرڻ جو آهي، جنهن ۾ ليٿيئم پاڻيءَ ۾ حل ٿيل حالت ۾ موجود هوندو آهي. چلي ۽ ارجنٽينا جهڙا ملڪ اهڙي طريقي سان دنيا جو وڏي مقدار ۾ ليٿيئم پيدا ڪن ٿا. خيرپور ۾ رپورٽ ٿيل دريافت جو تعلق ٻئي طريقي سان آهي. هتي ليٿيئم ڪنهن جبل يا ظاهري پٿر جي صورت ۾ موجود نه آهي، پر زمين جي گهراين ۾ موجود پاڻيءَ ۾ شامل معدني عنصر طور موجود آهي. ان ڪري هن منصوبي لاءِ جديد ٽيڪنالاجي ذريعي پاڻي مان ليٿيئم کي الڳ ڪرڻو پوندو. واحد بخش مڱڻهار ۽ ريڍر ڳوٺ جي ڀرپاسي وارو علائقو تعلقي ڪنگري، ضلعي خيرپور جو اهو خطو آهي، جيڪو زرعي، ثقافتي ۽ تاريخي اهميت رکي ٿو. هي علائقو سنڌ جي ميداني زمينن تي مشتمل آهي، جتي صدين کان ماڻهو زراعت ۽ پنهنجي روايتي زندگيءَ سان ڳنڍيل رهيا آهن. خيرپور اڳ ئي تيل ۽ گئس جي ڳولا جي حوالي سان اهم علائقو رهيو آهي، جتي کوٽائين ۽ جيولاجيڪل تحقيق ذريعي زمين جي هيٺين بناوت بابت ڄاڻ حاصل ڪئي وئي آهي. اها سائنسي ڄاڻ مستقبل ۾ ليٿيئم جي تحقيق ۽ پيداوار ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي. بهرحال، خيرپور ۾ ليٿيئم جي موجودگي جي خبر پهريون قدم آهي؛ اصل ڪاميابي ان وقت ٿيندي، جڏهن ان جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت جو مڪمل جائزو ورتو ويندو. زمين مان ليٿيئم حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ پيچيده سائنسي عمل ضروري هوندو. پهرين مرحلي ۾ ليٿيئم واري پاڻي کي کوهن ذريعي مٿي آندو ويندو، پوءِ جديد ليبارٽريز ۾ ان جي جانچ ڪئي ويندي. ان کان پوءِ جديد ڪيميائي ٽيڪنالاجي ذريعي ليٿيئم کي ٻين لوڻن ۽ غير ضروري عنصرن کان الڳ ڪيو ويندو. آخرڪار ليٿيئم ڪاربونيٽ (Lithium Carbonate) ۽ ليٿيئم هائيڊرو آڪسائيڊ (Lithium Hydroxide) جھڙا اعليٰ معيار وارا ڪيميائي مادا تيار ٿيندا، جيڪي بيٽرين جي صنعت ۾ استعمال ٿيندا آهن.
دنيا ۾ ليٿيئم جي اهميت ۽ واپار تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي. آسٽريليا هن وقت دنيا جو وڏو ليٿيئم پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، جڏهن ته چلي ۽ ارجنٽينا وٽ وڏا برائن ذخيرا موجود آهن. چين ليٿيئم جي استعمال، پروسيسنگ ۽ بيٽري ٺاهڻ واري صنعت ۾ دنيا جو اهم مرڪز بڻجي چڪو آهي. ليٿيئم جي اصل معاشي قيمت صرف ان جي موجودگي ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته ان کي جديد ٽيڪنالاجي ذريعي اعليٰ معيار جي پيداوار ۾ تبديل ڪيو وڃي.
قدرتي وسيلن جي ترقي سان گڏ ماحولياتي ذميواري به انتهائي اهم آهي. ڪنهن به ليٿيئم منصوبي ۾ زمين هيٺ پاڻيءَ جي حفاظت، زرعي زمين جي بچاءَ، ڪيميائي فضلي جي محفوظ انتظام ۽ ماحولياتي نگراني کي يقيني بڻائڻ ضروري هوندو. ترقي اهڙي هئڻ گهرجي، جيڪا فطرت سان هم آهنگ هجي ۽ ايندڙ نسلن جي حقن جو تحفظ ڪري. هن دريافت سان گڏ مقامي آباديءَ جي حقن ۽ ڀلائيءَ جو سوال به انتھائي اهم آهي. واحد بخش مڱڻهار، ريڍر، گمبٽ ۽ ڪنگري جي رهندڙ ماڻهن جو هن ڌرتيءَ سان گهرو تعلق آهي. اهي ماڻهو هن علائقي جا اصل وارث ۽ نسلن کان آباد آهن. دنيا ۾ قدرتي وسيلن جي ترقيءَ جو جديد اصول اهو آهي ته مقامي ماڻهن کي صرف تماشائي نه، پر ترقيءَ جو حصيدار بڻايو وڃي!