هو سخت پريشان ۽ بدحواس ٿي چڪو آهي. کيس يقين ئي نٿو اچي ته ڊونلڊ ٽرمپ ايران سان امن معاهدي تي راضي ٿي ويو آهي. هو بار بار پنهنجن ويجهن ساٿين کان پڇي رهيو آهي ته، هن امن معاهدي تي عملدرآمد کي ڪيئن روڪيو وڃي، پر سندس ساٿين وٽ به ڪو جواب ناهي. ان پريشان شخص جو نالو بنيامين نيتن ياهو آهي، جيڪو اسرائيل جو وزيراعظم آهي.
15 جون تي پاڪستان جي وزيراعظم شهباز شريف آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ امن معاهدي جو اعلان ڪيو ته نيتن ياهو تي ڄڻ آسمان ڪري پيو. هن 28 فيبروري تي ٽرمپ سان گڏجي ايران تي جيڪو حملو ڪيو هو، ان جو مقصد رڳو ايران ۾ حڪومت جي تبديلي نه هو، پر اصل مقصد ايران کي ٽڪرا ٽڪرا ڪرڻ ۽ ”گريٽر اسرائيل“ جي خواب کي حقيقت بڻائڻ هو.
نيتن ياهو جو خيال هو ته، ايران جي سپريم ليڊر آيت الله علي خامنه اي جي شهادت کان پوءِ ايران ڪاغذ جي ٽڪرن وانگر منتشر ٿي ويندو، پر سندس سڀ اندازا غلط ثابت ٿيا. خامنه اي جي شهادت ايران کي وڌيڪ متحد ڪري ڇڏيو. جنگ سبب آبنائي هرمز جي بندش عالمي معاشي بحران کي جنم ڏنو، ۽ اهو ئي موقعو هو جڏهن ٽرمپ کي پنهنجي غلطي جو احساس ٿيو.
ٽرمپ هن جنگ مان نڪرڻ لاءِ پاڪستان جي مدد حاصل ڪئي. پاڪستان ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ جنگبندي لاءِ ڪوششون شروع ڪيون. پاڪستان کي ان سلسلي ۾ ڪاميابي ان ڪري ملي جو هاڻي پاڪستان ۾ آمريڪا جو ڪو فوجي اڏو موجود ناهي، تنهن ڪري ايران پاڪستان کي امين طور قبول ڪيو.
اپريل ۾ جنگبندي ٿي ۽ جون ۾ امن معاهدي جو اعلان ڪيو ويو. ڪو مڃي يا نه مڃي، هي امن معاهدو دراصل اسرائيل جي شڪست جو اعلان آهي. اها رڳو فوجي شڪست ناهي، پر نيتن ياهو جي سياسي موت جو پروانو پڻ آهي.
آڪٽوبر 2026ع ۾ اسرائيل ۾ عام چونڊون ٿيڻيون آهن. ايران خلاف جنگ کان اڳ نيتن ياهو اسرائيل ۾ تمام گهڻو مقبول هو، پر هي جنگ اسرائيل لاءِ معاشي تباهي جو سبب بڻي، جنهن ڪري هاڻي سندس مقبوليت ۾ وڏي گهٽتائي اچي چڪي آهي.
سندس لاءِ سڀ کان وڏو ڌچڪو آمريڪا ۽ يورپ ۾ اسرائيل جي حمايت ۾ گهٽتائي آهي. ٽرمپ جي ڪوشش آهي ته نيتن ياهو آمريڪا ۽ ايران جي امن معاهدي جي حمايت ڪري، ڇاڪاڻ ته هن معاهدي ۾ لبنان مان اسرائيلي فوج جي واپسي جي شق پڻ شامل آهي. نيتن ياهو جي رضامندي کان سواءِ ان معاهدي تي عملدرآمد ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
امن معاهدي جي اعلان تي سڄي دنيا خوش هئي، پر ٻه ماڻهو پريشان هئا؛ هڪ نيتن ياهو ۽ ٻيو نريندر مودي. نيتن ياهو کي وڌيڪ ذهني صدمو تڏهن پهتو، جڏهن مودي به آمريڪا ۽ ايران جي امن معاهدي جي آجيان ڪئي. جيتوڻيڪ مودي پنهنجي بيان ۾ پاڪستان جو نالو نه ورتو، پر سندس مبهم بيان دراصل پاڪستان جي سفارتي ڪاميابي جو اعتراف هو.
هاڻي نيتن ياهو وٽ ٻه رستا آهن. پهريون ته هو کليل دل سان هن معاهدي کي قبول ڪري ۽ ان مان اسرائيل لاءِ وڌ کان وڌ فائدا حاصل ڪري. ٻيو رستو اهو آهي ته، هو زباني طور معاهدي کي قبول ڪري، پر عملي طور ان جي ڀڃڪڙي ڪندو رهي. سندس ماضي کي ڏسندي خدشو آهي ته هو ٻيو رستو اختيار ڪندو.
نيتن ياهو جو اهو چوڻ غلط آهي ته کيس آمريڪا ۽ ايران جي معاهدي جي تفصيلن جي خبر ناهي. ٽرمپ کيس هر مرحلي تي آگاهه رکيو، پر هو ان جو اعتراف ڪرڻ لاءِ تيار ناهي. جڏهن پاڪستان اپريل ۾ جنگبندي جو اعلان ڪيو هو، تڏهن به لبنان ان عمل جو حصو هو، ۽ جون ۾ ٿيل امن معاهدي ۾ به لبنان شامل هو. انهيءَ ڪري اسلام آباد ۾ ٿيل ڳالهين کان پوءِ آمريڪا ۾ اسرائيل ۽ لبنان وچ ۾ به مذاڪرات جو اهتمام ڪيو ويو.
3 جون تي لبنان، اسرائيل ۽ آمريڪا گڏيل بيان ذريعي جنگبندي تي رضامندي ظاهر ڪئي، پر ان اعلان کان پوءِ به نيتن ياهو جنگبندي جي ڀڃڪڙي جاري رکي. اها اسرائيل جي پراڻي روايت رهي آهي. اسرائيل ڪيترائي ڀيرا عالمي دٻاءَ هيٺ جنگبندي قبول ڪئي، پر ان تي مڪمل عمل نه ڪيو.
1996ع ۾ آمريڪا لبنان ۽ اسرائيل وچ ۾ جنگبندي ڪرائي، جنهن جي اسرائيل بار بار ڀڃڪڙي ڪئي. 2006ع ۾ لبنان-اسرائيل جنگ کي گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قراردادن ذريعي روڪيو ويو، پر اسرائيل ان جي به پرواهه نه ڪئي. 2024ع ۾ اسرائيل ٻيهر لبنان تي حملو ڪيو. هن ڀيري آمريڪا ۽ فرانس جنگبندي ڪرائي، پر ان جي به ڪيترائي ڀيرا ڀڃڪڙي ٿي.
خدشو آهي ته جيڪڏهن 2026ع ۾ اسرائيل معاهدو قبول به ڪري، تڏهن به جنگبندي برقرار نه رهندي. هڪ پاسي اسرائيل جو قومي مفاد آهي، ته ٻئي پاسي نيتن ياهو جو ذاتي مفاد. هو ايران آڏو شڪست تسليم ڪرڻ لاءِ تيار ناهي.
19 جون تي سوئٽزرلينڊ ۾ آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ مفاهمتي يادداشت تي صحيحن کان پوءِ ايندڙ 60 ڏينهن انتهائي اهم هوندا. انهن ڏينهن دوران جامع معاهدي لاءِ وڌيڪ مذاڪرات ٿيندا. اهي ڳالهين آسان نه هونديون، ڇاڪاڻ ته لبنان جي صورتحال بار بار رڪاوٽ بڻجي سگهي ٿي. ايران واضح ڪري چڪو آهي ته لبنان مان اسرائيلي فوج جي واپسي سندس لاءِ انتهائي اهم آهي.
آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملي ۽ لبنان ۾ اسرائيل جي فوجي طاقت جي بي دريغ استعمال مان دنيا لاءِ هڪ اهم سبق ملي ٿو. انهن جنگين جا نتيجا ثابت ڪن ٿا ته اڄ جي دور ۾ فوجي طاقت هر مسئلي جو حل ناهي. پيچيده کان پيچيده تڪرار به سياسي ۽ سفارتي ڳالهين ذريعي حل ٿي سگهن ٿا.
هن سلسلي ۾ پاڪستان جو سفارتي ڪردار هڪ نئين مثال طور سامهون آيو آهي. پاڪستان عالمي امن جي محافظ طور اڀريو آهي، پر کيس اڃا به ڪيترن ئي چئلينجن کي منهن ڏيڻو پوندو.
ايران تي رڳو آمريڪا نه، پر يورپي ملڪن به پابنديون لڳايون آهن، جيڪي فوري طور ختم نه ٿينديون. يورپي يونين ايران کان انساني حقن جي صورتحال بهتر ڪرڻ جو مطالبو ڪندي.
آمريڪا ۽ ايران جي ڳالهين جي ڪاميابي ۾ چين جو ڪردار پڻ اهم رهيو آهي. چين ۽ روس کان سواءِ ترڪي، قطر ۽ سعودي عرب به چاهين ٿا ته پاڪستان جيئن آمريڪا ۽ ايران ۾ مفاهمت پيدا ڪئي، تيئن افغانستان سان به لاڳاپا بهتر ڪرڻ لاءِ ڪردار ادا ڪري.
پاڪستان جا پاليسي ساز افغانستان جي موجوده حڪمرانن کي ڀارت جي پراڪسي سمجهن ٿا. اطلاعن موجب ٽرمپ انتظاميه چاهي ٿي ته پاڪستان ۽ ڀارت به ڳالهين جو سلسلو شروع ڪن. ٻنهي ملڪن وچ ۾ مستقل امن آمريڪي واپاري ادارن ۽ سيڙپڪارن جي ضرورت بڻجي چڪو آهي، ۽ ڪشمير مسئلي جي حل لاءِ به آمريڪا ڪنهن نه ڪنهن حد تائين ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ تيار آهي.
لبنان ۾ بدامني اسرائيل جي ضرورت آهي، جڏهن ته پاڪستان ۾ بدامني ڀارت جي ضرورت سمجهي وڃي ٿي. ”گريٽر اسرائيل“ ۽ ”اکنڊ ڀارت“ جا تصور عالمي امن لاءِ مستقل خطرو آهن.
ايندڙ ڏينهن ۾ نيتن ياهو پنهنجي انٽيليجنس نيٽ ورڪ ذريعي صدر ٽرمپ خلاف ڪو نئون سياسي يا ميڊيائي بحران پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو. ڪو نئون اسڪينڊل عالمي ميڊيا جي سرخين ۾ اچي سگهي ٿو، ۽ جيڪڏهن ٽرمپ سياسي مشڪلاتن جو شڪار ٿيو ته آمريڪا-ايران امن معاهدو به نون چئلينجن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.
نيتن ياهو جيڪڏهن پاڻ ٻڏي رهيو آهي ته هو پنهنجي پراڻي ساٿي کي به ساڻ کڻي ٻڏڻ چاهي ٿو. آمريڪا ۾ حڪومت جي تبديلي ايران ۽ پاڪستان ٻنهي لاءِ نيون مشڪلاتون پيدا ڪري سگهي ٿي.
***