(جھڪر جو دڙو)

رپورٽ: عاشق علي جتوئي

جُھڪر جو دڙو سنڌ جي شهر لاڙڪاڻو جي ويجهو ڪجھھ ڪلو ميٽرن تي موجوده تعلقي ٿاڻي ۽ ڳوٺ مٺو ديرو ڀرسان  واقع آهي. هي دڙو قديم تهذيبن جو هڪ اهم ماڳ آهي، جنهن کي آثار قديمه ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.

تاريخي پس منظر:

تهذيب ۽ دور:

جُھڪر جو دڙو قديم واديءِ سنڌ جي تهذيب  سان ڳنڍيل آهي، جيڪا تقريباً 2600  – 1900 جي وچ ۾ عروج تي هئي. هتي کان مٽيءَ جا ٺڪر، اوزار، مهرون ۽ ٻيون شيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني وساهه هو. هي دڙو موهن جي دڙي جهڙن وڏن ماڳن سان گڏ سنڌ جي قديم تهذيب جي شاهدي ڏئي ٿو.

تحقيق ۽ کوٽائي:

هن ماڳ تي 20هين صدي ۾ آثار قديمه کاتي پاران کوٽايون ڪيون ويون. کوٽائي مان ظاهر ٿيو ته هتي جا ماڻهو زراعت، هٿ جوڙيندڙ ڪاريگري، ۽ واپار سان لاڳاپيل هئا.

جُهڪر جو دڙو سنڌ جي تاريخ جو اهم حصو آهي، پر بي ڌياني سبب اهو ماڳ گهڻي حد تائين ميسارجي چڪو آهي ۽ اتي مناسب حفاظت جھڙوڪ باونڊري نه ڏيڻ جي ڪري ۽ برسات سبب اصل حالت ۾ شايد نه رھي!

جڳهه ۽ پس منظر:

جڳهه: هي آثارِ قديمه جو ماڳ لاڙڪاڻو شهر کان اٽُڪل 7 ڪلوميٽر لڳ، مٺو ڏيرُو ڳوٺ جي ويجهو، نشنل هاءِ وي (N55) جي کاٻي پاسي آهي .

بلندي: هي لاڙڪاڻو ۾ موجود سڀ کان مٿانهون مٽيءَ جو ٽڪُرو آهي جيڪو موئن جي دڙي سان مشابت رکي ٿو

کوٽائي ۽ آثار:

ابتدائي کوٽائي: ان کي 1928ع ۾ ن. گ. ماجمُدار پاران کوٽيو ويو، جنهن "A" ۽ "B" ٻه مائونڊس ۾ ورهايو—A وارا تقريباً 17 فوٽ مٿاهون هئا ۽ B وارا 63 فوٽ بلند ڪِشور مان هڪ حصو هئي . ماجمُدار آثار ۾ مختلف دورن جون پرت ڏٺيون: ساساني، هون، برهمن، بدھا، ڇالهوليٿڪ ۽ موئن جا دڙو وارا آثار شامل هئا. کوٽائي مان مليون مادي شين ۾ شامل آهن: مٽيءَ ۽ پڪي سرن، لڳ ڀڳ 50 ڪمرا ٺهيل ڀت ۽ پڪو فرش ڪاپر جا سڪا، مهرون، کڏ ۽ چمڪندڙ شيشي جا شڪليون (beads), stigپ، تاسڪي اوزار وغيره جنهن ۾ جانورن جي مجسما (Ox, goat, pig) ۽ ٻارن جا رانديڪا جهڙوڪ Ox-cart جا ڦر شامل آهن . پڻ اِتي کوشان بادشاهه واسو ديوا جي تقريباً 259 سڪن جو وهانده مليو، جيڪو پتو ڏئي ٿو ته هي ماڳ ڪيترو قديم ۽ ثقافتي لحاظ کان گهڻو مالا مال هو .

هن ماڳ تي ڍڪيل مٽيءَ (rice paddy) ۽ سيواج واري پاڻيءَ سبب زمين نم ٿيڻ ۽ سلياني مسئلا پيدا ٿيا آهن .

گهريلو ٻڏڻ ۽ رسوخ سبب آرڪيالاجي شعبي پاران جائزو وٺڻ باوجود به محفوظ بڻائڻ لاءِ پيش رفت گهٽ ٿي آهي. رڪارڊ موجب، ماڳ جو احاطو لڳ ڀڳ 33.39 ايڪڙ (1300 * 830 فوٽ) آهي، جنهن ۾ ٻن حصن (A ۽ B) جي وچ ۾ تقريباً 300 فوٽ جو فرق آهي .