(ڀنڀور ، سنڌ جي ڌرتيءَ تي دفن ٿيل تهذيب، محبت ۽ تاريخ جو لازوال داستان)

سنڌ جي سونهري سرزمين، جيڪا صدين کان تهذيبن، محبتن ۽ قربانين جي داستانن سان مالا مال رهي آهي، ان ئي ڌرتيءَ جي دل ۾ هڪ اهڙو خاموش شهر به سمايل آهي، جيڪو پاڻ ته ڳالهائي نٿو، پر جنهن جا کنڊر هزارين ڪهاڻيون بيان ڪن ٿا. اهو شهر آهي ڀنڀور ٺٽي جي مٽيءَ ۾ لڪل هڪ اهڙو تاريخي ورق، جنهن تي وقت پنهنجا اڻمٽ نشان ڇڏيا آهن۔.

ڀنڀور صرف سرن، ڀتين ۽ ويران گهٽين جو نالو ناهي، پر اهو سنڌ جي تاريخ، ثقافت، واپار، روحانيت ۽ محبت جي ان عظيم داستان جو حصو آهي، جيڪو صديون اڳ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين زنده آهي۔ هن شهر جي مٽيءَ ۾ سسئي جي سڏڪن جي گونج آهي، محمد بن قاسم جي لشڪر جي گهوڙن جي ڌمڪ آهي، ۽ قديم واپارين جي رستن جي مٽيءَ جي خوشبوءِ به شامل آهي.۔

ڀنڀور جو جاگرافيائي ۽ تاريخي پسمنظر ڀنڀور ضلعي ٺٽي ۾، ڪراچي کان ڪجهه فاصلي تي، گهارو ۽ ڌابيجي جي وچ ۾ واقع آهي۔ ڪو وقت هو، جڏهن هي علائقو سمنڊ جي ڪناري تي آباد هو، جتي لهرن جو شور ۽ واپارين جي ٻيڙين جو اچڻ وڃڻ شهر جي روزمره زندگيءَ جو حصو هو،۔ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا هن علائقي کي زندگي ڏني، ۽ ان ئي پاڻيءَ هن شهر کي دنيا سان ڳنڍي ڇڏيو۔ قديم دور ۾ ڀنڀور هڪ اهم بندرگاهه هو، جتان واپار عرب، ايران، آفريڪا ۽ هندستان تائين پکڙيل هو۔ هتي جي بازارن ۾ مختلف ملڪن جا واپاري گڏ ٿيندا هئا، جتي هر زبان، هر رنگ ۽ هر ثقافت جي خوشبوءِ محسوس ٿيندي هئي۔

قديم تهذيبن جو سنگم ڀنڀور جي تاريخ صرف هڪ دور تائين محدود ناهي، بلڪه هي شهر ڪيترين ئي تهذيبن جو مرڪز رهيو آهي۔ هتي قديم دورن جا نشان به ملن ٿا، جيڪي ثابت ڪن ٿا ته هي علائقو صديون اڳ به آباد هو۔ ان کان پوءِ هندو ۽ بدھ تهذيبن هن شهر کي پنهنجو مرڪز بڻايو۔ مندر، اسٽوپا ۽ مذهبي نشان اڄ به انهن دورن جي شاهدي ڏين ٿا۔

ڀنڀور جي کوٽائي مان جيڪي شيون مليون آهن، انهن ۾ مٽيءَ جا ٿانو، زيور، سڪا، اوزار ۽ روزمره استعمال جون شيون شامل آهن۔ اهي سڀ شيون ٻڌائن ٿيون ته هي شهر نه صرف رهائش لاءِ موزون هو، پر هتي هڪ مڪمل ۽ منظم شهري زندگي موجود هئي۔

ديبل ۽ ڀنڀور  هڪ تاريخي ڳانڍاپو تاريخدانن جي هڪ وڏي انگ جو خيال آهي ته ڀنڀور ئي قديم بندرگاهه “ديبل” هو، جيڪو اسلامي تاريخ ۾ وڏي اهميت رکي ٿو۔ ديبل اهو شهر هو، جتي عربن پهريون ڀيرو سنڌ ۾ قدم رکيو۔.711ع ۾ جڏهن عرب سپهه سالار محمد بن قاسم سنڌ تي حملو ڪيو، تڏهن هن ديبل جي بندرگاهه تي لنگر انداز ٿيو۔ هن شهر جي فتح نه صرف هڪ فوجي ڪاميابي هئي، پر اها برصغير ۾ هڪ نئين دور جي شروعات پڻ هئي۔ ڀنڀور ۾ موجود قديم مسجد جا آثار پڻ ان ڳالهه جي تصديق ڪن ٿا ته هتي اسلامي دور جي شروعات تمام جلد ٿي وئي هئي۔ اها مسجد برصغير جي قديم ترين مسجدن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.۔

سسئي پنھون  محبت جو امر داستان ڀنڀور جو نالو ايندي ئي دل ۾ جيڪا پهرين تصوير اڀري ٿي، اها آهي سسئي ۽ پنھون جي محبت جي ڪهاڻي۔ سسئي، جيڪا هڪ ڌوٻي جي گهر ۾ پالي وئي، پنهنجي حسن ۽ سادگيءَ سان پنھون کي موهي ورتو.

ڀنڀور جي ريتن ۾ اڄ به سسئي جي پيرن جا نشان محسوس ڪيا وڃن ٿا، ۽ هوائن ۾ سندس سڏڪن جي گونج ٻڌي وڃي ٿي.۔

شهري زندگي ۽ واپار ڀنڀور هڪ منظم شهر هو، جتي زندگيءَ جا سڀ پهلو موجود هئا،شهر جي چوڌاري مضبوط ڀتيون هيون، منظم گهٽيون ۽ رهائشي علائقا هئا، بازارون ۽ واپاري مرڪز سرگرم هئا، پاڻيءَ جي نيڪال جو بهترين نظام موجود هو.

هتي هٿ آيل آثار ٻڌائن ٿا ته ڀنڀور هڪ صنعتي مرڪز به هو، جتي مختلف شيون تيار ٿينديون هيون۔. واپار هتي جي معيشت جو اهم حصو هو۔ عرب ملڪن سان واپار سبب هن شهر کي عالمي اهميت حاصل هئي۔ هتي جا واپاري نه صرف سامان جي ڏي وٺ ڪندا هئا، پر ثقافتن جي ڏي وٺ به ڪندا هئا.۔

آثار قديمه جي کوٽائي  دفن ٿيل شهر جي دريافت

ڀنڀور جي کوٽائي 20هين صديءَ ۾ شروع ٿي، جنهن دوران ڪيترائي اهم راز سامهون آيا۔ ماهرن جڏهن هن شهر کي کوٽيو، تڏهن هنن کي هڪ مڪمل شهر جا آثار مليا گهر، گهٽيون، مسجد، بازارون ۽ قلعو۔

انهن کوٽائين مان اهو ثابت ٿيو ته ڀنڀور هڪ ترقي يافته ۽ منظم شهر هو، جيڪو پنهنجي وقت ۾ وڏي اهميت رکندڙ هو۔

زوال  هڪ عروج جو انجام هر عروج کي هڪ ڏينهن زوال جو منهن ڏسڻو پوي ٿو،

تاريخدانن مطابق هن شهر جي زوال جا ڪيترائي سبب ٿي سگهن ٿا

سنڌو درياهه جو رخ بدلجڻ

بندرگاهه جو سڪي وڃڻ

قدرتي آفتون

سياسي افراتفري جڏهن پاڻي هٽي ويو، ته زندگي به هتان هٽي وئي۔ بازارون ويران ٿي ويون، گهر خالي ٿي ويا، ۽ آخرڪار هي شهر خاموشيءَ ۾ گم ٿي ويو۔.

ڀنڀور  اڄ جو منظر اڄ ڀنڀور هڪ آثار قديمہ جو ماڳ آهي، جتي خاموشي راڄ ڪري ٿي۔ کنڊرن ۾ بيٺل ڀتيون، ٽٽل دروازا ۽ خالي گهٽيون هڪ اهڙي شهر جي ڪهاڻي ٻڌائن ٿيون، جيڪو ڪڏهن زندگيءَ سان ڀرپور هو۔ هتي هڪ ميوزيم پڻ قائم آهي، جتي کوٽائي مان مليل شيون رکيل آهن، جيڪي هن شهر جي عظمت جي شاهدي ڏين ٿيون۔

ادبي ۽ ثقافتي اهميت ڀنڀور سنڌي ادب ۾ هڪ علامت بڻجي چڪو آهي۔ شاعرن، اديبن ۽ دانشورن هن شهر کي پنهنجي تخليقن ۾ بار بار ياد ڪيو آهي۔

ڀنڀور صرف هڪ جغرافيائي جاءِ ناهي، پر اهو محبت، جدوجهد، تاريخ ۽ تهذيب جو استعارو آهي۔

هڪ خاموش شهر جو ڳالهائيندڙ پيغام ڀنڀور جي کنڊرن ۾ بيهي جيڪڏهن ڪو غور سان ٻڌي، ته هن کي ماضيءَ جا آواز ٻڌڻ ۾ ايندا۔

اهي آواز ٻڌائين ٿا ته تهذيبون جنم وٺن ٿيون، عروج تي پهچن ٿيون، ۽ پوءِ زوال جو شڪار ٿين ٿيون۔

محبتون آزمائشن مان گذرن ٿيون، پر هميشه زنده رهنديون آهن۔ ۽ تاريخ، جيڪا خاموش لڳي ٿي، حقيقت ۾ سڀ ڪجهه بيان ڪري رهي آهي۔.

ڀنڀور اسان کي سيکاري ٿو ته وقت سڀ ڪجهه بدلائي سگهي ٿو، پر يادون، محبتون ۽ تاريخ جا نشان ڪڏهن به مٽجي نٿا سگهن۔.