مڪلي جو ماڳ ، سنڌ جي تاريخ، علم ۽ روحانيت جو لازوال ورثو!

رپورٽ: شريف گل خاصخيلي

سنڌ جي سرزمين صدين کان وٺي تهذيب، ثقافت، علم ۽ روحانيت جي امين رهي آهي. هن ڌرتيءَ جي هر ڪنڊ پنهنجي اندر هڪ داستان سموئي بيٺي آهي. ڪڏهن محبتن جو، ڪڏهن جدوجهد جو، ته ڪڏهن معرفت ۽ سچائي جو. انهن ئي تاريخي ۽ روحاني ماڳن مان هڪ عظيم ۽ بي مثال ماڳ آهي مڪلي، جيڪو ٺٽو جي ڀرسان واقع آهي. مڪلي نه صرف سنڌ، پر پوري دنيا لاءِ هڪ اهم تاريخي ورثو آهي، جنهن کي ڏسي انسان پنهنجي ماضي، حال ۽ مستقبل بابت گهري سوچ ۾ پئجي وڃي ٿو. ٺٽو سنڌ جو علمي ۽ تهذيبي مرڪز  آھي. ڪو زمانو هو، جڏهن ٺٽو سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. هي شهر صرف سياسي مرڪز نه، پر علم، ادب، فن ۽ ثقافت جو گهوارو پڻ هو. هتي جا مدرسه، لائبريريون، خانقاهون ۽ درسگاهون پوري برصغير ۾ مشهور هيون. علم جي تلاش ۾ ايندڙ شاگرد ۽ عالم ٺٽي جو رخ ڪندا هئا، جتي کين علم ۽ دانائي جا در کليل ملندا هئا. ٺٽي جي هن علمي فضا ۾ مڪلي جو ماڳ هڪ روحاني مرڪز طور اڀريو، جتي نه صرف وڏا عالم ۽ صوفي دفن ٿيا، پر انهن جي تعليمات ۽ پيغامن جي روشني به هميشه لاءِ محفوظ ٿي وئي. مڪلي دنيا جو عظيم قبرستان مڪلي کي دنيا جي سڀ کان وڏن قبرستانن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي. چيو وڃي ٿو ته هتي لکين ماڻهو دفن آهن، جن ۾ بادشاهه، وزير، عالم، صوفي ۽ عام ماڻهو شامل آهن. هن ماڳ جي وسعت، تاريخي اهميت ۽ فنِ تعمير ان کي عالمي سطح تي هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا.  پراڻيون قبرون، عاليشان مقبرا ۽ انهن تي ٿيل نفيس نقش نگاري انسان کي صديون پوئتي وٺي وڃن ٿيون. 

مڪلي جي ترقي خاص طور تي ڄام سمون جي دور ۾ ٿي. ان وقت ٺٽو سنڌ جي راڄڌاني هو ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لحاظ کان عروج تي هو. ڄام سمون نه رڳو پنهنجي حڪومت کي مضبوط ڪيو، پر علم، فن ۽ تعمير کي به فروغ ڏنو. سندس دور ۾ مڪلي تي ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ عمارتون تعمير ٿيون، جيڪي اڄ به انهن جي عظمت ۽ فنِ تعمير جو ثبوت آهن. انهن مقبرن ۾ استعمال ٿيل پٿر، نقش نگاري ۽ ڊيزائن ان وقت جي اعليٰ فني مهارت کي ظاهر ڪن ٿا. صوفي بزرگ، اولياءَ ۽ علمي شخصيتون مڪلي جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ آهن. انهن هستين پنهنجي زندگي انسانيت جي خدمت، علم جي واڌاري ۽ روحانيت جي فروغ لاءِ وقف ڪئي. انهن مان هڪ اهم نالو آهي مخدوم محمد هاشم ٺٽوي، جيڪو پنهنجي وقت جو وڏو عالم، محدث ۽ فقيه هو. سندس علمي خدمتن قابل تعريف آھن.  ساڳي طرح عبدالله شاهه اصحابي جهڙا بزرگ به هن ماڳ تي آرامي آهن، جن جو پيغام محبت، امن ۽ رواداري هو. انهن صوفين انسان کي انسان سان جوڙڻ، نفرتن کي ختم ڪرڻ ۽ خدا سان تعلق مضبوط ڪرڻ جو درس ڏنو. فنِ تعمير  ڪاشي ڪاري، خطاطي ۽ گلڪاري پنهنجي وقت جي اعليٰ فن جي نمائندگي ڪن ٿيون. هر مزار تي اڪريل آيتون ۽ نقش نه رڳو جمالياتي حسن جو اظهار اھن، پر انهن ۾ هڪ گهرو فلسفو به لڪل آهي.  هتي هر قبر اهو ٻڌائي ٿي ته دنيا جي طاقت، دولت ۽ حيثيت سڀ عارضي آهن. اهو احساس انسان جي اندر عاجزي پيدا ڪري ٿو. اهو کيس سيکاري ٿو ته غرور، نفرت ۽ لالچ کي ڇڏي محبت، سچائي ۽ انسانيت کي اختيار ڪرڻ گهرجي.

مڪلي سنڌ جي سڃاڻپ آهي. اهو ماڳ سنڌ جي تاريخ، ثقافت، علم ۽ روحانيت جو عڪس آهي. سنڌ جي ماضي جي عظمت ۽ موجوده حالتن جو تقابلي جائزو وٺي سگهي ٿو. هي ماڳ نه صرف سياحت لاءِ اهم آهن، پر اهو تحقيق ڪندڙن، تاريخدانن ۽ شاگردن لاءِ به هڪ وڏو ذريعو آهن.  افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته، اڄ مڪلي ڪيترن ئي مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي.  مينھن جي پاڻي جو بيھڻ، تيز هوا، انساني لاپرواهي ۽ سار سنڀال جي کوٽ سبب ڪيترائي مقبرا تباهه ٿي رهيا آهن. ڪجهه هنڌن تي غير قانوني قبضا به ڏسڻ ۾ اچن ٿا، ڪٿي تھ موالين جا اڏا پڻ آھن. جيڪي   

جيڪي هن تاريخي ماڳ جي حسن ۽ حيثيت کي متاثر ڪن ٿا. جيڪڏهن وقت سر قدم نه کنيا ويا، ته هي عظيم ورثو آهستي آهستي ختم ٿي سگهي ٿو.