سانجهي ٿيڻ کان ٿورو اڳ ڳوٺ جي ڀر ۾ نم جي وڏي وڻ ھيٺان ڪچھري متل ھئي. ٿوري دير اڳ مال جو ڌڻ گذرڻ سان ا ڏامندڙ گؤڌول جي ڪري هوا ۾ ڳوٺ جي مٽيءَ جي بوءِ پکڙيل هئي ۽ ڳالھين مٿان حالتن جو تھ چڙھيل ھو.
ڪچھري ھلندي ڳوٺ جي اسڪول جي ماستر، مسڪين علي، نرم آواز ۾ ٻڌايو تہ اڄ عدالت جو جج صاحب اسڪولن جي دوري تي آيو ھو.
اھو ٻُڌي وتايي وارو يار ستايو فقير ٽھڪ ڏيئي کِلڻ لڳو.
ماستر مسڪين ٿورو حيران ٿي پڇيو، ”کِلين ڇو ٿو ستايا، مون ڪھڙو لطيفو ٻڌايو آھي؟“
ستايي بدستور ٽھڪن ۾ لُڏندي چيو، ”لطيفو ئي تہ ٻڌايو اٿئي، باقي ڇا...“
ماستر مسڪين چِڙڻ جي سرحد تي پھچي، شايد پنھنجا پَير جهلي ورتا ھئا.. آواز کي زوري نرم رکندي چوڻ لڳو، ”نہ.. ڀلا تون ئي ٻڌائي.. ان ۾ چرچي جي ڪھڙي ڳالھ آھي..“
وتايي جي کِل رڪجي ويئي، ھن گمڀير ٿي چيو، عدالت....!؟ عدالت وري ڪھڙي... جھان خان جي اوطاق چئو سائين... جتي ڪانڀو خان سان گڏجي، جھان خان انصاف جا ڪم لاھي ڪانڀ ٻڌيو ويٺو حقو ڇڪي!“
مون وچ ۾ پئي ستايي کي ٽوڪيو ”ايئن ناھي ستايا...“
ھو چڙي پيو، ”جي ايئن ناھي تہ پوءِ ھيئن ڇو آهي تہ جيڪي عدالتون انصاف جي عالمي رينڪنگ ۾ آخري نمبرن تي بيٺل.. نہ بيٺل بہ نہ، بلڪہ ڪِريل آھن، تن جا جج تعليمي ادارن ۾ اچي تعليم جو معيار جاچڻ نڪتا آھن!؟“
آئون چپ ٿي ويس. ڇا چوانس ھا.
پر ستايي فقير جي دل اڃا ڪٿي ڀري ھئي، تيز لھجي ۾ ڳالھائيندو رھيو، ”تہ معنٰي ھاڻ ڪاري مَينھن فيصلو ڪندي تہ ڳئون جو پُڇ ڪارو آھي.. وھ سائين واھ.. حد ٿي وئي ٻيو..“
”ڇڏ ھنن کي.. تون ٻڌائي تہ پوءِ جج صاحب ڇا چيو، ڇا ڪيو؟“ موسو جيڪو اڃان تائين ماٺ ڪيو ويٺو هو، تنھن ماستر مسڪين کان پڇيو.
ماستر مسڪين ٿڌو ساھ ڀري، سٿرن تي ھلڪو ھٿ ھڻندي ويچاري منھن سان چوڻ لڳو، ”ٿيندو وري ڇا.. نہ دعا، نہ سلام، نہ عليڪ سليڪ، نہ ڪا رسمي اجازت... سڌو گارڊن سان گڏ ڪلاس ۾ ڌوڪي آيو. ھڪڙو ھمراھ موبائل جي ڪيمري سان رڪارڊنگ ڪندو گڏ ھجيس.. ڀڳل دروزاي واري ڪلاس ۾ اچي، ڀڳل بينچن تي ويٺل شاگردن تي پنھنجي ليول جي سوالن جا ڌوڙيا لائي ڏنائين.. ھڪ بينچ تي سوڙھ سڪوڙ ڪري ويٺل چار چار شاگرد ايئن سُسي ويا، جو بينچن تي پنجين شاگرد جي بہ جاءِ ٺھي ويئي.“
”پو شاگردن جواب ڏنا ڀلا؟“ مُوسَي پڇيو.
”ڪوشش تہ ڪئي ويچارن، پر ماڪوڙو مڻ تہ ڪونہ کڻندو ادا.. ھجن ھا ھنن جي ليول جا سوال تہ جواب ڏين ھا.“
”سچوئين يار... پوءِ جج صاحب ڇا چيو..“
”مون تي چڙھت ڪري آيو... چي، اھو ٿا پڙھايو شاگردن کي..!“
”پوءِ تو ڇا چيس؟“
”ڇا چوانس... تہ ماڪوڙي تي مڻ لڏبو آ!؟ پر سائين.. ٿي پوءِ ساڻس بہ ڏاڍي...“
”سو وري ڪيئن..“
”مونکي نہ پڙھائي سگهڻ جا طعنا ڏيئي واندو ٿيو، تہ پاڻ چاڪ کڻي بورڊ تي لکي پڙھائڻ لڳو، اسان واري ھڪ واتوڙي شاگرد، نذير پڇيس تہ ’سر اوھان جج آھيو؟‘
’ھا بلڪل، آئون جج آھيان..!‘
’تہ پوءِ اوھان جو ڪم اسڪول ۾ پڙھائڻ آھي؟‘
”جج چيو، ’نہ... پر اصل ۾ مونکي پڙھائڻ جو بہ شوق آھي ۽ آئون اوھان جي استاد کي بہ ڏيکارڻ چاھيان ٿو تہ پڙھائبو ڪيئن آھي.‘
ٻار وري چيس، ’ھڪڙو سوال پڇان سائين..‘
جج چوڻ لڳو ’ڀلي پڇ.‘
شاگرد چيو، ’اوھان کي پڙھائڻ جو شوق ٿيو تہ اوھان اسڪول ۾ اچي چاڪ ھٿ ۾ جهلي پڙھائي شوق پورو پيا ڪريو.. ۽ چئو پيا تہ اسان جي استاد کي سيکاريو پيا تہ پڙھائبو ڪيئن آهي.. فرض ڪريو تہ اسان جي سائينءَ کي ڪڏھن جج بڻجي فيصلا ڪرڻ جو شوق ٿئي ۽ ھو چاھي تہ اچي اوھان کي سيکاري تہ انصاف ھيئن ڪبو آهي، تہ ڇا اوھان کيس عدالت ۾ پنھنجي ڪرسيءَ تي ويهاري اھو شوق پورو ڪرڻ ڏيندا؟“
ماستر مسڪين اھو چئي چپ ٿي ويو ۽ سڄي ڪچھريءَ ۾ ماٺ ڇانئجي وئي. نيٺ مون ماستر مسڪين کان پڇيو، ”تہ پوءِ جج ڪھڙو جواب ڏنو.“
ماستر مسڪين وراڻيو، ”جج، جيڪو ٿوري دير اڳ مون کي نہ پڙھائي سگهڻ جا طعنا ڏيئي رھيو ھو، شاگرد نذير کي چوڻ لڳو، پڪ توکي اھو سبق ماستر پڙھايو آھي.“