پاڪستان جي پهرين ۽ اڪيلي نيشنل چائلڊ ليبر سروي، جيڪا 1996ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنھن مطابق تھ، سنڌ ۾ ٻارن جي مزدوريءَ جو تناسب ڪُل ٻارڙن جي آباديءَ جو 20.6 سيڪڙو ٻڌايو ويو هو۔

هاڻي هڪ نئين سروي پاڪستان جي ضمير کي جنجھوري ڇڏيو آهي. تازي رپورٽ آھي تھ:” سنڌ ۾ 16 لک کان وڌيڪ ٻار اڃا تائين جبري مزدوريءَ ۾ ڦاٿل آهن۔  اهي ٻار، جن جي عمر پنجن سالن کان به گهٽ آهي، گهرن، ورڪشاپن ۽ کيتن ۾ پگهر وهائين ٿا، اسڪولن ۽ ٻالڪپڻ کان پري آھن.“

سنڌ چائلڊ ليبر سروي 2022–2024، جيڪا سنڌ جي ليبر ڊپارٽمينٽ، يونيسيف ۽ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي گڏيل ڪوششن سان تيار ڪئي وئي آهي، ان پنھنجي تازي رپورٽ ۾ پڌرو ڪيو آھي ته سنڌ صوبي ۾ اڄ به 16 لک کان وڌيڪ ٻار مزدوريءَ ۾ ڦاٿل آهن۔ انهن مان اڪثر جي عمر 10 کان 17 سال آهي۔ سندن ٻالڪپڻ نه ته اسڪولن ۾ گذري ٿو ۽ نه ئي کيڏڻ جي ميدانن ۾، پر سُرهي مٽيءَ وارن کيتن، اونداهي ورڪشاپن، تنگ کاڌي جي جڳهن يا سج جي تپ ۾، جتي هو خطرناڪ اوزارن سان ڊگها ڪلاڪ ڪم ڪن ٿا۔

اھي ٻار ڪئين  زندگي بسر ڪن ٿا، ڪھڙن مشڪلاتن کي منھن ڏين ٿا،  تنھن بابت واضح چيو ويو آھي  تھ،  کيتن ۾ ڪم ڪرڻ سان هٿن تي ڇالڙا، سرن کڻڻ سان پٺن جو سور، عام ماڻھن جا رويا، جتي اھي ڪنھن دڪان تي ڪم ڪن ٿا انھن مالڪن جا رويا ٻارن کي وڌيڪ ٿڪائي وجھن ٿا، طعنا، بدتميزي ۽ بي عزتي  مايوس ڪري ڇڏي ٿي. رپورٽ مطابق تھ  فقط 40.6 سيڪڙو ڪم ڪندڙ ٻار اسڪول وڃن ٿا، جڏهن ته جن ٻارن تي مزدوريءَ جو بار ناهي، انهن مان 70.5 سيڪڙو اسڪول ويندا آهن۔ ڇوڪريون وڌيڪ متاثر ٿين ٿيون۔ 14 کان 17 سالن جي عمر واريون گهڻيون ڇوڪريون آھن، جيڪي ڏينھن ۾ لڳ ڀڳ 14 ڪلاڪ گهرن جو  ڪم ڪار ڪن ٿيون. نتيجي ۾ انھن ٻارن جي صحت، تعليم، سڪون ۽ سمورو مستقبل متاثر ٿئي ٿو.

سنڌ ۾ ٻارن جي مزدوريءَ جو ڪُل ڪاٿو لڳائجي ٿو تھ ڏندي آگريون اچيو وڃن. اسين سنڌ جي ڪجھھ ضلعن جو ذڪر ڪريون جھڙوڪ، قمبر شهدادڪوٽ 30.8 سيڪڙو پهرين نمبر تي آهي، ان کان پوءِ ٿرپارڪر 29 سيڪڙو، شڪارپور 20.2 سيڪڙو ۽ ٽنڊو محمد خان 20.3 سيڪڙو،  سڀ کان گهٽ ڪراچي 2.38 سيڪڙو  آهي۔

هن مسئلي جو بنيادي ڪارڻ غربت آهي۔  جيڪي ٻار ھميشھ مشقت ۽ سماج ۾ اذيت جو شڪار رھن ٿا، سي غريب گھراڻي جا اڪثر يتيم ٻار ھجن ٿا، جن جي ڪو بھ پرگھور لھڻ وارو نھ ٿو ھجو. 

الميو اھو آهي، جو ٻارن جي مزدوري. موجوده انگن اکرن موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 16 لک ٻار پنهنجي معصوم عمر ۾ پڙهائي، راند ۽ سکيا بدران سخت محنت ۽ مشقت ۾ گذاري رهيا آهن. هي صورتحال نه رڳو انساني حقن جي کليل ڀڃڪڙي آهي، پر سماج جي مستقبل لاءِ به هڪ وڏو خطرو آهي.

ٻارن جي مزدوري جا بنيادي سبب غربت، بي روزگاري، آبادي ۾ تيزي سان واڌ، تعليم جي کوٽ ۽ والدين جي لاعلمي آهن. ڪيترن غريب خاندانن لاءِ ٻار روزگار جو ذريعو بڻجي وڃن ٿا، ڇاڪاڻ ته والدين وٽ ٻيو ڪو وسيلو ناهي. نتيجي ۾ ٻار اسڪول وڃڻ بدران هوٽلن، ورڪشاپن، سرن جي ڀٽن، زرعي زمينن ۽ گهريلو ڪم ۾ لڳايا وڃن ٿا.

ٻارن جي مزدوري جا اثر انتهائي خطرناڪ آهن. اهڙا ٻار جسماني ۽ ذهني طور ڪمزور ٿي وڃن ٿا. کين تعليم نه ملڻ سبب سندن سوچ محدود رهجي وڃي ٿي ۽ هو سماج ۾ سٺي حيثيت حاصل ڪرڻ کان محروم رهن ٿا.  ڇاڪاڻ ته اڻ پڙهيل ٻار مستقبل ۾ به غريب رهجي وڃن ٿا.

حڪومت طرفان ٻارن جي مزدوري خلاف قانون ته موجود آهن، پر انهن تي صحيح نموني عمل نٿو ٿئي. اسڪولن جي کوٽ، استاد نه هجڻ ۽ تعليم جو مهانگو هجڻ به مسئلي کي وڌائي ٿو. جيڪڏهن تعليم هر ٻار تائين مفت ۽ آسان بڻائي وڃي، ته گهڻا ٻار مزدوري کان بچي سگهن ٿا.

سول سوسائٽي، ميڊيا، استاد ۽ والدين سڀني تي ذميواري آهي ته هو ٻارن جي حقن لاءِ آواز بلند ڪن. ٻارن کي مزدوري بدران قلم، ڪتاب ۽ محفوظ ماحول مهيا ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت آهي. ڇاڪاڻ ته، اڄ جو ٻار سڀاڻي جو معمار آهي، ۽ جيڪڏهن اسان هنن 16 لک ٻارن کي اونداهي مان ڪڍي روشني ڏانهن نه آندو، ته سنڌ جو مستقبل به اونداهو ٿي سگهي ٿو.

نتيجو: ٻارن جي مزدوري سنڌ لاءِ هڪ سنجيده سماجي مسئلو آهي، جنهن کي ختم ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششون وٺڻ گھرجن. تعليم، آگاهي ۽ قانون تي سخت عمل ذريعي ئي اسان هن الميي کي روڪي سگهون ٿا.۔