ٻي عالمي جنگ کان پوءِ لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪن تائين، عالمي نظام آمريڪي قيادت جي چوڌاري گهمندو رهيو. گڏيل قومن، نيٽو، بريٽن ووڊس جي مالي ڍانچي ۽ يورپ، ايشيا ۽ ترقي پذير دنيا ۾ اتحادين جي وسيع ڄار تي ٻڌل هي نظام ڪڏهن به مڪمل طور بي لوث نه هو.

هي نظام ان ڪري ڪم ڪندو رهيو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ درجا بندي، اڳڪٿي جي صلاحيت ۽ طاقت جو سنڀاليل توازن موجود هو. شروعات ۾ ٻه قطبي ۽ پوءِ ٿوري عرصي لاءِ هڪ قطبي نظام، عالمي خطري کي محدود رکندي آمريڪا جي حڪمتِ عملي واري برتري کي يقيني بڻائيندو رهيو. هاڻي اهو نظام واضح طور ٽٽي رهيو آهي.

لاطيني آمريڪا، آرڪٽڪ، وچ اوڀر، آفريقا ۽ حتيٰ نيٽو جي روايتي مرڪزن ۾ به جغرافيائي سياست جو مرڪز تبديل ٿي رهيو آهي. چين ۽ روس هاڻي رڳو موجوده قاعدن اندر اثر وڌائڻ تائين محدود ناهن، پر اهي قاعدا ئي تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. ان جي ابتڙ، واشنگٽن هن تبديلي کي وجودي خطري طور ڏسي وڌيڪ زور زبردستي وارا اوزار استعمال ڪرڻ لڳو آهي. آمريڪي قيادت کي مستحڪم ڪرڻ بدران، هي ردعمل ان جي نسبي زوال کي تيز ڪري رهيو آهي.

ٿڌي جنگ دوران، عالمي نظام ٻه قطبي هو. آمريڪا ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ رقابت سخت هئي، پر منظم هئي. اثر جي واضح حدون، نظرياتي توازن ۽ گڏيل تباهي جي يقين (Mutually Assured Destruction)  واري منطق ڇڪتاڻ کي وڌڻ کان روڪيو. پراڪسي جنگيون ٿيون، پر نظام پاڻ قائم رهيو.

سوويت يونين جي زوال هن توازن کي اوچتو ختم ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ جيڪو ٿيو، اهو مستحڪم امن نه هو، پر آمريڪا جي تسلط هيٺ هڪ بي مثال هڪ قطبي دور هو. واشنگٽن ۾ ڪيترن ان کي تاريخ جي آخري فتح سمجهيو.

ان سوچ حڪمتِ عملي جي سستي ۽ ادارتي حد کان وڌاءَ کي جنم ڏنو. نيٽو پنهنجي اصل دفاعي مقصد کان گهڻو اڳتي وڌيو. فوجي مداخلتون انسانيت، دهشتگردي خلاف جنگ ۽ جمهوريت جي فروغ جي نالن هيٺ ڪيون ويون. پابندين ۽ مشروط قرضن معاشي ادارن کي دٻاءُ جا اوزار بڻائي ڇڏيو. گهڻ رخي دنيا سان هم آهنگ ٿيڻ بدران، هڪ قطبي نظام تاريخ کي پنهنجي تصوير ۾ منجمد ڪرڻ چاهيو. پر هڪ قطبيت فطري طور غير مستحڪم هئي.

چين جي اڀار هڪ قطبيت کان گهڻ قطبيت ڏانهن فيصلائتو قدم هو. اڳين چئلينجرن جي ابتڙ، بيجنگ فوجي مقابلي بدران نظامي مقابلو اختيار ڪيو. واپاري معاهدن، انفرااسٽرڪچر فنانسنگ ۽ ڊگهي مدي وارن سيڙپڪارن ذريعي، چين گلوبل ڏکڻ ۾ پاڻ کي مضبوط ڪيو. بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو عالمي رابطن کي نئين سر ترتيب ڏنو. ايشيائي انفرااسٽرڪچر انويسٽمينٽ بينڪ ۽ نيو ڊيولپمينٽ بينڪ جهڙن متوازي ادارن آءِ ايم ايف ۽ ورلڊ بينڪ جي اثر کي گهٽايو. ڊي ڊالرائيزيشن ۽ متبادل ادائگي نظامن ڊالر جي بالادستي کي آهستي آهستي ڪمزور ڪيو. چين جو هي طريقو خاص طور انهن علائقن ۾ ڪامياب رهيو، جيڪي واشنگٽن گهڻي وقت کان نظرانداز ڪيا هئا.

هي تبديلي سڀ کان وڌيڪ لاطيني آمريڪا ۾ نظر اچي ٿي. ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي تائين، آمريڪا اولهه نصف ڪره کي پنهنجو خاص اثر وارو علائقو سمجهندو رهيو، جيڪو 1823ع جي منرو ڊاڪٽرين ۾ واضح ٿيو. هاڻي اها سوچ برقرار نه رهي آهي. 2001ع ۾ اڳوڻي چيني صدر جيانگ زي من جي تاريخي دوري کان پوءِ، چين واپار، انفرااسٽرڪچر، رياستي قرضن، ثقافتي سفارتڪاري ۽ فوجي سهڪار تي ٻڌل جامع حڪمتِ عملي اختيار ڪئي. صدر شي جن پنگ 2013ع کان پوءِ پنج ڀيرا هن علائقي جو دورو ڪري چڪو آهي. 2024ع تائين، 12 ملڪن چين سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا، 22 ملڪن بيلٽ اينڊ روڊ ۾ شموليت اختيار ڪئي، ڏکڻ آمريڪا سان چين جو واپار 450 ارب ڊالر کان وڌي ويو، جيڪو 2035ع تائين 700 ارب ڊالر تائين پهچڻ جو امڪان آهي. چين ڏکڻ آمريڪا جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي ۽ سڄي لاطيني آمريڪا لاءِ ٻيو نمبر وڏو ساٿي بڻجي چڪو آهي.

چيني رياستي بينڪن ٻن ڏهاڪن دوران لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين جي حڪومتن کي 120 ارب ڊالر کان وڌيڪ قرض ڏنو آهي، جنهن مان رڳو وينزويلا کي لڳ ڀڳ 60 ارب ڊالر مليا. چين هٿيارن جي وڪري، فوجي مٽاسٽا ۽ سيڪيورٽي سهڪار ۾ به اضافو ڪيو آهي. سفارتي نتيجا به سامهون آيا آهن. لاطيني آمريڪي حڪومتون هاڻي ڪنهن هڪ پاسي نه ٿيون وڃن، پر توازن قائم ڪري رهيون آهن. چين گهٽ سياسي شرطَن سان مارڪيٽ، سرمايو ۽ انفرااسٽرڪچر فراهم ڪري ٿو، جيڪو واشنگٽن جي پاليسين جي مقابلي ۾ وڌيڪ پرڪشش آهي.

آمريڪا جو ردعمل وڌيڪ سخت رهيو آهي. پابنديون، ٽيرف، اميگريشن خلاف قدم ۽ عوامي ڌمڪيون ڊگهي مدي واري معاشي وابستگي جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. وينزويلا مرڪزي نقطو بڻجي ويو آهي، جتي آمريڪي دٻاءُ جو مقابلو روسي سهڪار ۽ چيني فنانسنگ سان ٿي رهيو آهي. اميگريشن، منشيات ۽ کاٻي ڌر جي حڪومتن جي واپسي لاڳاپن کي وڌيڪ پيچيده بڻايو آهي.

صدر ٽرمپ جي ٻي مدي انهن ڇڪتاڻن کي وڌايو آهي. واشنگٽن پنهنجي قدمن کي قومي سلامتي لاءِ ضروري قرار ڏئي ٿو، پر علائقي ۾ ڪيترن کي اهو لڳي ٿو ته آمريڪا سزا ڏئي ٿو، جڏهن ته چين شراڪت پيش ڪري ٿو. بنيادي سوال اڃا بي جواب آهي: آمريڪا لاطيني آمريڪا کي ڇا پيش ڪري ٿو، جيڪو چين جي معاشي ڪشش جو مقابلو ڪري سگهي؟

روس جي واپسي وڌيڪ روايتي انداز ۾ ٿي آهي. اوڀر يورپ ۾ نيٽو جي توسيع کي ماسڪو پنهنجي حفاظتي حدن لاءِ سڌو خطرو سمجهيو. حقيقت پسندانه سوچ موجب، وڏيون طاقتون پنهنجي سرحدن تي مخالف فوجي اتحاد برداشت نٿيون ڪن. يوڪرين تي روسي حملو، جيتوڻيڪ بين الاقوامي قانون تحت ناقابلِ جواز آهي، پر اهو به اثر جي دائري واري منطق مان پيدا ٿيو. يورپ کان ٻاهر، روس آفريقا ۽ وچ اوڀر ۾ هٿيار فراهم ڪندڙ، سياسي ثالث ۽ فوجي قوت طور پاڻ کي ٻيهر مڃرايو آهي. چين سان ان جو اتحاد حڪمتِ عملي تي ٻڌل آهي، جيڪو مغربي بالادستي جي گڏيل مخالفت تي بيٺل آهي.

چين ۽ روس گڏجي گلوبل ڏکڻ جي هڪ وسيع اتحاد جو مرڪز بڻجي رهيا آهن، جيڪو مغربي ادارن ۽ قدرن بابت شڪي آهي. اولهه جو نظام اندروني طور به ڪمزور ٿي رهيو آهي. آمريڪا سياسي ورهاست، صنعتي زوال، وڌندڙ قرضن ۽ عالمي فوجي ذميوارين بابت عوامي حمايت جي گهٽتائي کي منهن ڏئي رهيو آهي. يورپ حڪمتِ عملي طور واشنگٽن تي ڀاڙيندو رهيو آهي، پر معاشي سست رفتاري ۽ اندروني اختلافن سان جهيڙي رهيو آهي.

پابنديون، جيڪي ڪڏهن طاقتور اوزار هيون، هاڻي متبادل مالي نظامن جي تخليق کي تيز ڪري رهيون آهن، جنهن سان سندن اثر گهٽجي رهيو آهي. جيڪي ادارا ڪڏهن غير جانبدار سمجهيا ويندا هئا، هاڻي مغربي طاقت جا چونڊيل اوزار سمجهيا وڃن ٿا.

نيٽو پاڻ سڃاڻپ جي بحران ۾ آهي. اتحادي خودمختياري خلاف ڌمڪيون، گڏيل دفاع بابت شڪ، ۽ اسٽريٽجڪ علائقن تي يڪطرفي ڪنٽرول جون ڳالهيون اتحاد کي لوڏي رهيون آهن ۽ يورپ ۾ حڪمتِ عملي واري خودمختياري بابت بحث کي جنم ڏئي رهيون آهن.

جيڪو سامهون اچي رهيو آهي، اهو سڌريل عالمي نظام نه، پر ٽٽل نظام آهي. دنيا ٻه قطبيت، پوءِ هڪ قطبيت ۽ پوءِ گهڻ قطبي مقابلي مان گذري هاڻي کليل نظامي ٽٽڻ جي دور ۾ داخل ٿي رهي آهي. يوڪرين، غزا، سوڊان، ريڊ سي، تائيوان ۽ لاطيني آمريڪا اهڙي نظام جون علامتون آهن، جيڪو هاڻي عالمي رضامندي قائم نٿو رکي. جيئن جيئن وڏيون طاقتون پنهنجا اثر وارا علائقا مضبوط ڪن ٿيون، اتفاق جي جاءِ تي زور زبردستي اچي رهي آهي. ڪمزور رياستون، خاص طور اهي جيڪي توانائي، ناياب ڌاتن ۽ اسٽريٽجڪ وسيلن سان مالا مال آهن، هن تبديلي جون وڏيون متاثره بڻجي رهيون آهن.

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ وارو نظام رقابت کي سنڀالڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. اڄ رقابت ئي ان نظام کي ختم ڪري رهي آهي. ڪينيڊا کي آمريڪا جي 51هين رياست سڏڻ، گرين لينڊ تي زبردستي قبضي جون ڳالهيون، ٽيرف لاڳو ڪرڻ، دوست ۽ دشمن ۾ فرق نه رکڻ، 66 بين الاقوامي ادارن مان نڪرڻ، نيٽو اتحادين تي تنقيد ۽ دفاعي خرچ وڌائڻ لاءِ دٻاءُ — صدر ٽرمپ جا اهي قدم آمريڪا جي عالمي قيادت ۽ اتحادين جي اعتماد کي سخت نقصان پهچائي چڪا آهن.

ٻئي پاسي، انهن قدمن چين کي عالمي مارڪيٽن ۾ وڌيڪ گهڙڻ جا موقعا فراهم ڪيا آهن. صدر ٽرمپ ۽ سندس صلاحڪارن جي عالمي نظام بابت تنقيد شايد درست هجي، پر ان کي درست ڪرڻ جو طريقو مڪمل طور غلط آهي. جيئن گورباچوف جي سوويت نظام تي تنقيد درست هئي، پر کيس به ان کي درست ڪرڻ جو واضح رستو نظر نه آيو.

ٻين مهاڀاري جنگ کانپوءِ جيڪو عالمي سياسي ۽ اقتصادي نظام جڙيو هيو، ان نظام ۾ سوويت يونين جي هجڻ سبب هڪ توازن هيو، جنهن جي ڪري ئي لڳ ڀگ مني صدي تائين اهو توازن برقرار رهيو. پر جيئن ئي سوويت يونين ٽڪر ٽڪر ٿيو ته ،عالمي نظام جي توازن ۾ بگاڙ پيدا ٿيو. ان بگاڙ کي بنياد بنائي آمريڪا جي اندر ٻه بنيادي نظريا لاٿا ويا. هڪ ته ويسٽرن ورڊ دهل وڄائي پنهنجي ڪاميابي جا اعلان ڪرڻ شروع ڪيا. ان جو اظهار هنن فوڪو ياما جي “ اينڊ آف هسٽري” ذريعي ڪيو. ٻيو هنن جي وار ايڪانامي کي عالمي سطح تي هڪ دشمن جي ضرورت هئي، جيڪا ضرورت اڳ ۾ سوويت يونين پوري ڪندو هيو ان ضرورت جي پورائو لاءِ هنن هنٽنگٽن جي “ ڪليش آف سويلائيزيشن” وسيلي اسلامي دنيا ۽ چين کي پنهنجو دشمن قرار ڏيئي پورائو ڪيو ۽ پوءِ عراق وار کان وٺي، عرب اسپرنگ، افغانستان، ايران، شام، لبيا، غازا سڀ ملڪ ان ڊاڪٽرائين جو شڪار ٿيا. چين کي روڪڻ لاءِ هنن هندستان کي پنهنجي ويجهو ڪرڻ لاءِ کيس سول نيوڪليئر ڊيل ڏني، ڪواڊ ذريعي کيس چين خلاف هٿياربند ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هندستان انتهائي چالاڪي کان ڪم وٺندي هڪ طرف آمريڪا ۽ اسرائيل مان فائدا به حاصل پئي ڪيا ته ٻئي طرف چين، روس ۽ ايران سان پنهنجي ڪاروباري لاڳاپن کي به انتهائي تيزي سان وڌايو. ان وچ ۾ جڏهن آمريڪا افغانستان، ايران، عراق، فلسطين، شام ۽ لبيا ۾ پنهنجن مقصدن جي حاصلات لاءِ رجيم چينج ۽ ٻين حڪمت عملين ۾ الجهيل هيو، چين خاموشي سان سندس گهر يعني ويسٽرن هيمي اسفيئر ۾ تيزي سان پنهنجا پير پختا ڪري ورتا. بلڪل ايئن ئي جيئن سوويت يونين جي ٽٽڻ کانپوءِ ويسٽرن ورلڊ نيٽو جي ايڪسپينشن ڪندي پوري اوڀر يورپ جي ملڪن کي ان جو حصو بنائيندي يوڪرين کي ان اتحاد جو حصو بنائڻ جا منصوبا پئي رٿيا جنهن تي روس ردعمل ڏيندي يوڪرين تي حملو ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هڪ ٻئي جون مخالف عالمي طاقتون يا ايمپائرس هڪ ٻئي جي بارڊرس وچ ۾ هڪ بفر رکنديون آهن ۽ هر عالمي قوت پنهنجي ارد گرد واري علائقي کي پنهنجو ايريا آف انفليوئنس رکندي آهي جنهن ۾ هو ڪنهن به ٻي قوت جي مداخلت پسند نه ڪندي آهي. روس به پنهنجي ايريا آف انفليوئنس ۾ نيٽو جي مداخلت خلاف يوڪرين تي حملو ڪيو ته آمريڪا به پنهنجي ايريا آف انفليوئنس يعني ويسٽرن هيمي اسفيئر ۾ چيني مداخلت خلاف ردعمل ڪندي وينزويلا تي حملو ڪيو، ان ريجن ۾ اڃان وڌيڪ سرپرائيزز ملندا. ساڳي نموني چين جي صدر شي جن پنگ به پنهنجي فوج کي چئي ڇڏيو آهي ته هو ٻه هزار ستاويھ ۾ تائيوان کي طاقت وسيلي حاصل ڪرڻ جون تياريون ڪن. آمريڪا، روس، چين ۽ يورپ چارئي عالمي قوتون پنهنجي ايريا آف انفليوئنس جي ڪليننگ ۾ مصروف آهن، ڪليننگ جي ان عمل دوران اسان کي اگهاڙي طاقت جو بي دريغ استعمال نظر ايندو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪمزور ملڪن کي ڀوڳڻو پوندو خاص طرح اهي ڪمزور ملڪ جن وٽ توانائي، ريئر ارٿ سميت ٻي معدني دولت آهي انهن سان ڪنهن غريب جي گهر ۾ خوبصورت نوجوان ڇوڪري جي هجڻ واري ڪار ٿيندي. مطلب هر لنڀ لوفر پيو ڀتر اڇلائيندو.

في الحال ته آمريڪا بهادر پاڪستان جي فيلڊ مارشل کي پٻيون ڏيئي پيو. مڊل ايسٽ ۾ پاڪستان جو رول وڌي پيو. جي ايف سترهن جهازن جي خريداري جي مد ۾ چار ارب لبيا، چار ارب سعودي عرب کان ڀتو ملندو، ان کان علاوه بنگلاديش ۾ به پرو پاڪستان حڪومت ايندي اتي به شايد ڪجھھ هٿيار وڪڻي مالي معاملن ۾ ڪجھھ بهتري ايندي. سنڌين، بلوچن ۽ پشتونن تي پادر سوايو وسندو.

پر چين ۽ روس پاڪستان کي مڪمل طور هن پاسي ويندو ڏسي هندستان ۽ افغانستان جي معرفت گڙبڙ جاري رکندا. جي قومپرست تحريڪن ۾ دم هوندو ته نوان نقشا به ٺهي سگهن ٿا. ڇاڪاڻ ته مڊل ايسٽ ۾ نون نقشن جي هڪ رٿا غور هيٺ آهي، ممڪن آهي ته ان جي شروعات ايران کان ڪن. ڪردن ۽ بلوچن کي ايرانين کان جدا ڪن. جي ايئن ٿيو ته پاڪستان ۾ به ايئن ٿيڻ جا امڪان ته بهرحال موجود آهن. هندستاني وزير راج ناٿ جو بيان ڪو هوائي ڳالھھ بهرحال ڪانھ هئي.